Geïntegreerd denken in een organisatie is de actieve overweging van de relaties tussen – en de onderlinge afhankelijkheden van – de verschillende operationele en functionele eenheden en de kapitalen, die de organisatie gebruikt of beïnvloedt. Geïntegreerd denken leidt idealiter tot geïntegreerde besluitvorming en acties die gericht zijn op het vermogen om waarde te creëren op korte, middellange en lange termijn (IIRC 2021). Nieuwe financiële regelgeving, zoals de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), gaat al uit van een geïntegreerde denkwijze en manier van rapporteren. Hiermee worden aan bedrijven niet alleen eisen gesteld om uitsluitend te rapporteren over de financiële resultaten, maar ook over de sociale en ecologische impact die het bedrijf maakt via de bedrijfsvoering en de keten waarin het bedrijf actief is. En ook bij initiatieven als B Corp,¹ waar ook diverse mkb’ers zich vrijwillig aan committeren en een assessment voor doorlopen, wordt uitgegaan van een geïntegreerde benadering.

De CSRD is een EU-richtlijn, die voorschrijft dat grote ondernemingen verplicht worden om in hun bestuursverslag te rapporteren over hun impact op milieu en sociale aspecten, oftewel mens, maatschappij en milieu. Ook zullen grote ondernemingen moeten rapporteren of er duurzaamheidsaspecten zijn die een significante impact kunnen hebben op de waarde(ontwikkeling) van de onderneming. Daarnaast zal gerapporteerd moeten worden over governance, waaronder verantwoordelijk ondernemingsbestuur en verantwoordelijkheid in de keten.² Mkb-ondernemingen maken vaak deel uit van een toeleveringsketen en hebben interactie met verschillende belanghebbenden, zoals de (lokale) overheid, bewoners en klanten. Ook mkb-ondernemingen krijgen dus op korte termijn te maken met de CSRD. De CSRD heeft verder mede tot doel om het voor beleggers mogelijk te maken om onderscheid te maken tussen bedrijven qua duurzaamheidsprestaties. Beleggers hebben die informatie nodig om te kunnen vaststellen hoe duurzaam hun beleggingsportefeuille is én om te kunnen sturen op verdere verduurzaming van – en met – hun beleggingsportefeuille. Indirect raakt dit nu al mkb’ers die onderdeel uitmaken van de waardeketen van corporate ondernemingen, die als eerste volgens de CSRD moeten gaan rapporteren over hun duurzame activiteiten en prestaties in de keten. Dit zal vervolgens ook het mkb direct gaan raken. Bijvoorbeeld doordat mkb’ers voor het verkrijgen van financiering steeds meer moeten kunnen aantonen in welke mate ze verduurzamen. Maar ook voor de verzekerbaarheid van het mkb wordt de mate van verduurzaming een steeds grotere, belangrijke factor. Het is bijvoorbeeld namelijk maar de vraag of niet-duurzame bedrijven in de toekomst nog wel verzekerbaar zijn. Nog los van het aansprakelijkheidsrisico dat bedrijven lopen door niet te voldoen aan duurzaamheidscriteria of door greenwashingpraktijken.³ De toekomstbestendigheid van het mkb hangt hier mede van af.

Recente studies schetsen het beeld van een groot deel van het mkb dat het nog steeds ingewikkeld vindt om kansen te zien en te verzilveren rondom digitalisering, duurzame groei, echte prijzen (true pricing), transparante ketens, inclusief ondernemen, groene energie, biodiversiteit of circulair ondernemen (Groenewege et al. 2021; Koeman et al. 2022). Met name het kleinbedrijf blijft daarin achter. Financiële vraagstukken vormen daarbij een belangrijk struikelblok. Onderzoek van de Kamer van Koophandel (2018) toont bijvoorbeeld aan dat mkb’ers wel willen verduurzamen, maar dat ze in de praktijk op (veelal financiële) drempels stuiten. Financiering is voor het mkb een probleem, zo stelt Leendert-Jan Visser van MKB Nederland in het artikel ‘Mkb-clubs zien rol voor overheid bij toegang tot kapitaal’ in het Financieele Dagblad van 2 december 2021 (De Boer M and De Horde C 2021). “Het probleem is dat ondernemers en hun financieel adviseurs te weinig kennis hebben over de verschillende vormen van non-bancaire financiering, waarbij ze sowieso huiverig zijn voor vormen van kapitaalverstrekking waarbij zeggenschap gedeeld wordt”.

Het Nederlands Comité voor Ondernemerschap (2021) concludeert aanvullend dat het noodzakelijk is dat mkb’ers betere toegang krijgen tot kapitaal in de vorm van zowel vreemd als eigen vermogen: “Er is een robuuste en diverse financieringsmarkt nodig, waar naast bancaire financiering ook alternatieve financieringsvormen toegankelijk zijn.” Onderzoek van de Rabobank (2022) maakt duidelijk dat investeren loont: juist bedrijven die investeren in een transitie naar een duurzame en inclusieve economie, laten betere bedrijfsprestaties zien. Tegelijkertijd wordt ook vanuit wet- en regeling druk gezet op het mkb om vaart te zetten achter de grote transitiethema’s. Mede ingegeven door nieuw beleid (zoals de EU Green Deal) en verwante regelgeving (waaronder SFRD/CSRD⁵) wordt de koppeling tussen financiering en duurzame bedrijfsvoering steeds sterker. Investeerders en financiers zullen meer eisen gaan stellen aan de duurzaamheid van de bedrijfsvoering en de keten waarin een onderneming actief is. Ook vanuit risicoperspectief is dat relevant. Mkb-ondernemers lopen extra risico, bijvoorbeeld wanneer ze aansprakelijk worden gesteld voor greenwashing, sociale veiligheid en gevolgen van klimaatverandering.

Vrijwel alle mkb-ondernemers maken al gebruik van een financieel professional, zoals een accountant, boekhouder, belastingadviseur, financieel adviseur of verzekeringsadviseur (Adfiz 2021). Het gaat om een markt met tienduizenden financieel professionals.⁶ Bij advisering over jaarrekeningen en belastingaangiftes wordt er vooral naar het verleden van de onderneming gekeken en minder met de ondernemer over de toekomst van het bedrijf gesproken. Financieel professionals voelen ondertussen de druk, vooral als gevolg van digitalisering, om hun bestaande business- en verdienmodel te veranderen. Adviseurs zijn veelal gefragmenteerd bezig. Zo is de belastingadviseur bezig met aangiftes, de accountant met verslaggeving, de boekhouder met de jaarrekening, de assurantietussenpersoon met de verzekeringen en de financieringsadviseur met leningen. De conclusie die op basis daarvan getrokken kan worden, is dat we nu nog vooral mensen opleiden tot financieel specialisten. De transities waar het mkb voor staat, vragen echter om financieel professionals die breder opgeleid worden en geïntegreerd kunnen denken en handelen. Ook De Jong and Van Kooten (2019) wijzen hierop. De transities raken zowel de ondernemer, de onderneming als ook de werknemers. En deze transities hebben impact op de fiscale dynamiek, de (verzekerbare) risico’s, de cashflow, de investeringen, het rendement en bijvoorbeeld de arbeidsvoorwaarden voor medewerkers. De financieel professional die in staat is om het mkb breed en integraal te adviseren, creëert voor zichzelf op die manier een toekomstbestendig businessmodel en draagt bij aan de duurzame transitie van het meest cruciale en vitale onderdeel van onze economie. Daarmee kunnen financieel professionals tevens invulling geven aan de ambities als geschetst door minister van Financiën Kaag (2023) in haar beleidsagenda⁷ voor de financiële sector.

De theorie rond de waarde van financieel advies is van belang, om te komen tot een beschrijving van integraal advies door een financieel professional. Op basis van een meta-analyse van literatuuronderzoek naar de waarde van financieel advies (De Jong 2021) is het volgende model (zie Figuur 1) ontwikkeld, om financieel adviseurs en beleidsmakers, zoals toezichthouders en het ministerie van Financiën, te helpen zich meer bewust te worden van de concrete impact en waarde van financieel advies.

Figuur 1 toont een model waarin onderscheid wordt gemaakt tussen de materiële waarde van advies (uit te drukken in financiële waarde), en immateriële waarde (uit te drukken in bijvoorbeeld gevoel, emotie of meer welzijn). Daarnaast wordt onderscheid gemaakt tussen individuele waarde – de waarde voor een bepaald persoon – en collectieve waarde; de waarde van advies voor de hele samenleving. In het financieel-economisch onderwijs is vooral de nadruk gelegd op het creëren van financiële waarden (links onder in het model). De HAN heeft de keuze gemaakt om financieel professionals in opleiding in meervoudige waardecreatie te laten denken, dus om hen ook scherp te laten kijken naar de andere kwadranten van het model. Dit sluit aan bij de visie op het Hoger Economisch Onderwijs (Vereniging Hogescholen 2023) in het sectorplan ‘Samen waarde creëren voor brede welvaart’: “In een wereldwijd verbonden economie en maatschappij wordt steeds meer duidelijk dat vraagstukken niet vanuit één perspectief zijn aan te pakken. Werken en denken vanuit één discipline voldoet dan niet. Oplossingen voor economische en maatschappelijke vraagstukken vragen om een discipline overstijgende aanpak. Deze vorm van denken noemen we ‘denken in en vanuit cross-overs’. Werken in deze vorm van cross-overs draagt bij aan meervoudige waardecreatie.”

De theorie over de waarde van financieel advies heeft parallellen met de theorie over duurzame financiën, ook wel sustainable finance genoemd, en gaat ook over meervoudige waardecreatie. Sustainable finance wordt gedefinieerd als “het proces waarbij terdege rekening wordt gehouden met overwegingen op het gebied van milieu, maatschappij en bestuur (ESG⁸) bij het nemen van investeringsbeslissingen in de financiële sector, wat leidt tot meer langetermijninvesteringen in duurzame economische activiteiten en projecten (Worldbank 2021)”.

Verschillende auteurs omschrijven duurzaamheid als een vraagstuk met meerdere waarden. Volgens Mondini (2019) is duurzaamheid het bereiken van een evenwichtige ontwikkeling van het economische, sociale en ecologische systeem. Scholtens (2006) omschrijft sustainable finance als de wisselwerking tussen economische, sociale en ecologische vraagstukken. Schoenmaker and Schramade (2019) bouwen hun raamwerk voor sustainable finance op de combinatie van financiële, sociale en milieuaspecten. Willekes et al. (2020) beschrijven sustainable finance op basis van de grondslagen van meervoudige waardecreatie, namelijk ‘om te gaan van louter economische waardecreatie naar het gelijktijdig en op een evenwichtige manier creëren van ecologische en sociale waarde’. En tot slot een oudje, of noem het een evergreen: ‘duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen’ uit het Brundtland-rapport (VN World Commission on Environment and Development 1987), waarmee toen al een basis is gelegd voor het creëren van een breder begrip van waarde op een tijds­horizon. Duurzaamheid vertoont veel overeenkomsten met maatschappelijk verantwoord ondernemen. Volgens het principe van de triple bottom line (Elkington 1998) draait maatschappelijk verantwoord ondernemen om de balans tussen people, planet en profit. Meervoudige waardecreatie is een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve prestaties, gebaseerd op de Triple-P-filosofie met een focus op economische (Profit), sociale (People) en ecologische (Planet) waardecreatie (Jonker 2015). Winst wordt dus niet alleen uitgedrukt in geld, maar ook in maatschappelijk nut (Wagensveld and Westerdijk 2018). De waarde van financieel advies en sustainable finance heeft een meervoudig karakter. De financieel professional van de toekomst zal die verschillende waardesoorten integraal moeten betrekken in zijn advisering aan het mkb. Dit begint bij geïntegreerd kunnen denken.

Geïntegreerd denken als adviseur betekent vanuit meerdere vormen van waarde kunnen denken. Dit impliceert dat de adviseur vanuit meerdere perspectieven, systemen en subsystemen en vanuit meerdere disciplines moet kunnen denken, om dit vervolgens om te zetten naar een integraal advies voor de mkb-onderneming, rekening houdend met de specifieke context van die mkb-onderneming, de keten en alle relevante stakeholders.

Het concept van integraal adviseren (zoals de HAN dat in de opleidingen wil toepassen), bestaat uit de volgende vier bouwstenen, die hierna nadere toelichting verkrijgen:

Mkb-ondernemers hebben vaak een zeer divers samengestelde financiële adviesbehoefte. In de praktijk is dat lastig voor hen, aangezien de adviesmarkt behoorlijk versnipperd is. Om daarop in te kunnen spelen, om integraal financieel advies te kunnen geven aan het mkb, moet een financieel adviseur multidisciplinair kunnen denken en werken en meerdere financiële specialismen combineren, zoals accountancy, fiscaliteit, risicomanagement, financiering en control. Zo zal een fiscalist ook enige kennis moeten hebben van risico en accountancy bijvoorbeeld, en moet een financieringsadviseur ook weten welke subsidies en fiscale mogelijkheden er zijn. Deze multidisciplinaire aanpak kan op kantoorniveau worden georganiseerd, maar ook via strategische samenwerkingen met andere financieel professionals. De waarde van multidisciplinariteit blijkt ook uit Figuur 1: de meervoudige waarde van financieel advies leidt tot passende financiering (op basis van het accountantsrapport), zekerheid (risicoanalyse), meer grip (door goede sturing) en vermogensopbouw (rekening houdend met fiscale mogelijkheden). De financieel professional die integraal adviseert hangt als het ware boven het mkb en neemt de rol van regisseur in (Schoenmakers et al. 2012).