Voor alle ondernemingen die een bestuursverslag moeten opstellen geldt volgens artikel 391 BW2.9 dat ondernemingen in hun bestuursverslag moeten rapporteren over niet-financiële informatie met inbegrip van milieu en personeelsaangelegenheden, voor zover dit van invloed is op de positie en prestaties van de onderneming. Dit artikel is sinds 2004 van toepassing op basis van een Europese richtlijn. De Nederlandse implementatie van de Euro­pese Non-Financial Reporting Directive (NFRD) (European Parliament and the Council 2014), die sinds 2017 van toepassing is, vraagt van bepaalde ondernemingen meer gedetailleerde informatie (Ministerie van Veiligheid en Justitie 2017). Organisaties van openbaar belang¹ met meer dan 500 werknemers moeten sinds 2017 in het bestuursverslag informatie geven over ten minste de volgende onderwerpen: milieu, sociale en personeelsaangelegenheden, eerbiediging van mensenrechten, bestrijding van corruptie en omkoping en diversiteit in bestuur. In dit kader is klimaatgerelateerde informatie enerzijds relevant als er risico’s zijn voor de financiële prestaties van de onderneming als gevolg van klimaatverandering en anderzijds als er vanuit de activiteiten van de onderneming, of de keten, een risico is op een negatieve impact op het klimaat: het zogenoemde dubbele materialiteitsprincipe. Er moet dan informatie worden gegeven over: het gevoerde beleid (indien aanwezig, inclusief toegepaste zorgvuldigheidsprocedures); de resultaten van het gevoerde beleid; de voornaamste risico’s en beheersing van deze risico’s; en niet-financiële prestatie-indicatoren. Specifiek voor klimaat was er een niet-bindende richtlijn met betrekking tot het rapporteren over klimaat (European Commission 2019).

Over verslagjaar 2022 moeten de ondernemingen die onder het Besluit niet-financiële informatie vallen, voldoen aan de Europese Taxonomy-verordening en nadere informatie geven over de financiële implicaties van klimaat in het bestuursverslag. Deze verordening omschrijft samen met de bijbehorende gedelegeerde wetgeving wat onder ‘duurzame economische activiteiten’ moet worden verstaan.² Artikel 8 omschrijft de transparantievereisten voor het bestuursverslag. Het gaat voor verslagjaar 2022 om transparantie over het deel van hun omzet, kapitaaluitgaven (Capital Expenditures, afgekort als CAPEX) en specifieke operationele uitgaven (Operating Expenditures, afgekort als OPEX) dat in aanmerking kan komen als zijnde ‘duurzaam’ (‘eligibility’) (Europees Parlement en de Raad 2020) en het deel dat concreet in overeenstemming is met de omschrijving en tresholds voor ‘duurzame’ economische activiteiten (‘alignment’). Voor de financiële sector wordt gekeken naar het deel van de portefeuille dat als ‘duurzaam’ kan worden aangemerkt (Green Asset Ratio, afgekort als GAR). Omdat financiële instellingen hiervoor de informatie van ondernemingen moeten hebben, moet over verslagjaar 2022 alleen nog over de ‘eligibility’ worden gerapporteerd en nog niet over de ‘alignment’.

De Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) (EC 2022) leidt tot wijziging van de NFRD. Volgens de CSRD moeten alle grote ondernemingen³ en alle op gereglementeerde markten binnen de EU genoteerde ondernemingen (met uitzondering van beursgenoteerde micro-ondernemingen), en ook specifieke niet-Europese ondernemingen,⁴ duurzaamheidsinformatie opnemen in het bestuursverslag.⁵ De hoofdlijnen van wat er gerapporteerd moet worden staan in de richtlijn, de details staan in de Europese Sustainability Reporting Standards (ESRS). De ESRS zijn als ‘delegated acts’ medio 2023 uitgevaardigd op basis van de CSRD. Omdat de concepten al in november 2022 zijn gepubliceerd, zijn we benieuwd in hoeverre ondernemingen in verslagjaar 2022 al voorsorteren op deze meer gedetailleerde verslaggevingsvereisten voor 2024.

De Europese Commissie geeft aan dat zoveel mogelijk is aangesloten bij de internationale richtlijnen op duurzaamheidsgebied van de International Sustainability Standards Board (ISSB) en de inmiddels langer bestaande richtlijnen van het Global Reporting Initiative (GRI).

Tabel 1 laat een overzicht zien van de transparantievereisten op het gebied van klimaat van de CSRD, de ESRS 2/ESRS E1.

De kern van de transparantie over klimaat wordt gevormd door inzicht te geven in de transitie van de onderneming richting klimaatreductie, rekening houdend met een snel veranderende omgeving met kansen en risico’s. Dit vraagt om het managen van continue verbetering. De informatie die over het transitieplan voor het mitigeren van klimaatreductie wordt gevraagd, verbindt de verschillende informatie-elementen. Naast de strategie en doelstellingen gericht op het beperken van de klimaatverandering tot maximaal 1,5 graad Celsius in lijn met het Akkoord van Parijs, gaat dit over de concrete acties die worden genomen, inclusief veranderingen in het product- en dienstenportfolio, het toepassen van nieuwe technologie in de eigen operaties of in de waardeketen. Ook gaat het daarbij over de concrete investeringen die worden gedaan om het transitieplan uit te voeren. Daarbij is het de verwachting dat er wordt gerefereerd aan de informatie over omzet, kapitaalinvesteringen en operationele uitgaven die in lijn zijn met de Taxonomy-verordening. Daarin zijn immers voor de meest relevante transities de economische activiteiten in kaart gebracht met de bijbehorende criteria. Er moet niet alleen gekeken worden naar de huidige producten en diensten, maar ook naar de mogelijke emissies uit activa en voorraden, zoals olievoorraden en voorraden auto’s, die nog op fossiele brandstof rijden. Er moet inzichtelijk worden gemaakt welke acties worden genomen om de percentages van Taxonomy-alignment steeds verder te verhogen. Daarom wordt ook transparantie gevraagd over de inbedding van het transitieplan in de algehele strategie en financiële planning van de onderneming, in hoeverre dit is goedgekeurd door het bestuur, management en toezichthoudende organen en een toelichting op de voortgang met betrekking tot de implementatie van het transitieplan. Als ondernemingen geen transitieplan hebben, moeten zij toelichten of ze dit gaan implementeren en zo ja, wanneer.

De ISSB, opgericht onder toezicht van de Trustees van de International Financial Reporting Standards Founda­tion, ontwikkelt standaarden op het gebied van duurzaamheid. Gedurende 2022 vonden consultaties plaats over de ontwerp-standaarden op het gebied van duurzaamheid en klimaat. Hierin wordt informatie gevraagd over de strategie, het risicomanagement, de governance en doelstellingen en prestaties (ISSB 2022). Medio 2023 zijn de overkoepelende standaarden over duurzaamheid en de specifieke standaard over klimaat als definitieve versie gepubliceerd. De International Organization of Securities Commissions (IOSCO) heeft medio 2023 aangegeven de ISSB-standaarden te ‘endorsen’. Dit betekent dat de aangesloten effectentoezichthouders bevorderen dat de ondernemingen onder hun toezicht de ISSB-standaarden toepassen. De EC geeft aan dat de ISSB-standaarden volledig zijn geïntegreerd in de ESRS’en (European Commission 2023).⁶GRI ontwikkelt al sinds 1999 richtlijnen en standaarden op het gebied van de impact van de onderneming op duurzaamheidsonderwerpen (GRI 2021). Hierin zijn ook standaarden ten aanzien van klimaat opgenomen, in het bijzonder het meten en rapporteren over CO₂, zoals standaard GRI 305: Emissions 2016 (GRI 2016). Voor het meten van en rapporteren over CO₂ wordt gebruik gemaakt van het internationale GHG Protocol (WBCSD/WRI 2001). Ook de ISSB en de ESRSen maken gebruik van dit protocol.

Bovenstaande paragrafen laten zien dat ondernemingen bij het rapporteren over klimaat gedurende 2022 al veel informatie beschikbaar hebben over de toekomstige vereisten met betrekking tot klimaat en de vraag is dus of zij zich al voldoende aan het voorbereiden zijn.

Onderzoek van de afgelopen jaren naar Nederlandse beursgenoteerde bedrijven toont dat er steeds vaker over klimaatissues wordt gerapporteerd, maar ook dat de gepresenteerde informatie over het algemeen vrij operationeel is (Kamp-Roelands et al. 2019; Keskin et al. 2020). Over zaken als strategie, langetermijnimpact en bijbehorende risico’s wordt veel minder informatie gegeven. Ook informatie over verantwoordelijkheden en inbedding in de aansturing van de ondernemingen wordt slechts in beperkte mate gerapporteerd. Dit toont dat er met name veel aandacht is voor de korte termijn en voor diagnostische informatie (hoe staan we ervoor) en veel minder voor strategische en langetermijninformatie (waar willen we naartoe, waarom en hoe komen we daar?). Ook toont onderzoek dat ondernemingen weliswaar steeds meer klimaatinformatie opnemen, maar dat naarmate men detailinformatie wil hebben, deze slechts beperkt aanwezig is of zelfs helemaal ontbreekt (De Waard et al. 2019). Ook Europese onderzoeken naar de transparantie over klimaat (CDSB 2020; EFRAG 2020) laten soortgelijke resultaten zien. Ook hierin wordt opgemerkt dat de informatie te algemeen is en niet gestructureerd, waardoor het voor de lezer moeilijk is om een totaalbeeld te krijgen, dat informatie over risicomanagement, scenario-analyses en de doorvertaling naar acties op korte, middellange en lange termijn ontbreekt of kan worden verbeterd (FSB-TCFD 2020; FSB-TCFD 2021; KPMG 2020; EY 2021). Opvallend is ook dat er vrijwel geen bedrijven verwijzen naar klimaatrisico’s in de financiële jaarrekening (EY 2022).

Over het algemeen wordt er verwacht dat verplichte rapportage over duurzaamheid leidt tot betere prestaties (Maas and Sampers 2020). Een van de redenen hiervoor is dat bedrijven hun legitimiteit moeten waarborgen en door de maatschappelijke aandacht voor onder andere klimaat en de druk om te rapporteren, laten bedrijven graag verbetering over de tijd zien. Echter, verbetering wordt vaak behaald op absolute prestaties (bijvoorbeeld de totale hoeveelheid CO₂ per jaar) en niet op relatieve prestaties (bijvoorbeeld CO₂ per € omzet) (Bauckloh et al. 2023). Ook zien we dat carbonintensieve bedrijven meer rapporteren over klimaatgerelateerde issues dan bedrijven die minder carbonintensief zijn (Ding et al. 2023). Zowel Nederlands (Keskin et al. 2020) als internationaal onderzoek (Coen et al. 2022) toont aan dat er nog steeds een gat zit tussen wat bedrijven beloven en wat bedrijven presteren, dit wordt ook wel geduid als het gat tussen ‘talk’ en ‘walk’. Juist daarom is transparantie over de relatie tussen strategie, doelstellingen en prestaties van groot belang. Ondanks dat internationaal klimaat steeds vaker als thema wordt genoemd binnen de risicoparagraaf, toont onderzoek aan dat er met name gerefereerd wordt aan risico’s van toenemende regulering in plaats van fysieke of transitierisico’s (Abhayawansa and Adams 2022). In dit onderzoek besteden we daarom extra aandacht aan de transparantie over doelstellingen, de doorvertaling daarvan naar strategie, beleid en activiteiten, de ‘tone at the top’ en de inbedding in de remuneratie, de inbedding van risicomanagement en het hanteren van scenario-analyses, en het rapporteren van klimaatindicatoren en de voortgang ten opzichte van gestelde doelen. Ook kijken we nadrukkelijk naar de specificaties volgens de EU-Taxonomy en in hoeverre klimaat wordt genoemd als key audit matter.

Voor het onderzoek zijn de bestuursverslagen van 75 ondernemingen onderzocht die per 31 december 2022 genoteerd stonden in de AEX (25), de AMX (25) en de AScX (25). In de bijlage is een overzicht van de onderzochte ondernemingen opgenomen. Omdat de van toepassing zijnde wet- en regelgeving en toekomstige wet- en regelgeving over klimaatinformatie zich richten op het bestuursverslag, hebben we de bestuursverslagen van de 75 ondernemingen geanalyseerd. Aanvullende verslagen, zoals een impactrapport of een afzonderlijk duurzaamheidsrapport, zijn niet onderzocht.

Als we kijken naar de werknemersaantallen, dan zijn er twee AMX-onderneming (WDP en Eurocommercial properties) en negen AScX-ondernemingen (Accys, Avatium, Ebusco Holding, FASTNED, NSI, Pharming, Vastned, Vivoyronm en Wereldhave) die minder dan 500 werknemers hebben en daardoor niet onder het besluit niet-financiële informatie ter implementatie van de NFRD vallen (15%), en waarvoor in verslagjaar 2022 minder gedetailleerde informatie hoeft te worden gegeven. Ook moet worden opgemerkt dat de beursgenoteerde ondernemingen niet altijd de grootste klimaatvervuilers zijn in Nederland en daardoor klimaat niet altijd het meest relevante onderwerp is voor deze bedrijven. De ondernemingen met de hoogste CO₂-uitstoot vallen onder het Europese Emission Trading Scheme (ETS) en omvatten vaak ook in Nederland gevestigde niet-beursgenoteerde ondernemingen of dochterondernemingen van buitenlandse moedermaatschappijen.

Er wordt in de onderstaande paragrafen voor de onderzoeksresultaten uit verslagjaar 2022 regelmatig een vergelijking met het verslagjaar 2021 gemaakt. Tussen de periode 2022 en 2021 zijn de ondernemingen in de AEX en AMX redelijk stabiel. Voor de AEX zijn er twee wijzigingen, voor de AMX vier. Exor is nieuw in de AEX, Just Eat Takeaway is van de AEX naar de AMX gegaan, Boskalis en Intertrust zijn beide uit de AMX gegaan en CTP is van de AScX naar de AMX gegaan. In de AScX zijn daarentegen acht wijzigingen. Azerion, FastNED, Majorel Group LUX en Ebusco Holding zijn nieuw in de AScX en Accell, Lucas Bols en NX Filtration zijn uit de AScX gegaan, CTP is naar de AMX gegaan. Bij het lezen van de volgende paragrafen moet met deze beperking in de vergelijking rekening worden gehouden.

De toekomstige CSRD vraagt expliciet om transparantie over klimaat in de remuneratie, wanneer klimaat voor de onderneming een relevant onderwerp is. Eerder onderzoek laat zien dat de informatie over de koppeling van remuneratie aan duurzaamheid in de langetermijnstrategie concreter moet worden gerapporteerd (Kamp-Roelands et al. 2022; Kamp-Roelands and Looijenga 2019). Tabel 6 laat zien dat over verslagjaar 2022 in totaal 69% van de ondernemingen informatie opneemt over hoe duurzaamheid of klimaat is opgenomen in de remuneratie (in 2021: 63%), 56% van de ondernemingen geeft daarbij expliciete informatie over de koppeling met klimaat (in 2021: 39%) en 13% van de ondernemingen heeft een generieke koppeling met duurzaamheid (in 2021: 18%). De toename van de ondernemingen die klimaat expliciet koppelen aan de remuneratie wordt met name veroorzaakt door de toename van de ondernemingen in de AMX en AScX. Toch neemt nog altijd 48% van de ondernemingen in de AScX geen informatie op over hoe duurzaamheid of klimaat is verwerkt in de remuneratie. Het blijft daarmee onduidelijk of deze koppeling niet bestaat of dat deze ondernemingen hierover nog niet willen rapporteren.

Klimaatprestaties worden evenals de doelstellingen uitgedrukt in CO₂(-equivalenten). Ondernemingen kunnen over verschillende scopes rapporteren. Scope 1 betreft de directe eigen uitstoot, scope 2 de uitstoot door energieverbruik opgewekt door derden en scope 3 betreft de uitstoot in de keten. Tabel 8 laat zien dat een groot deel van de ondernemingen (71%) (2021: 61%) informatie geeft over scope 1, 2 en 3 en 19% (2021: 24%) van de ondernemingen over de eigen bedrijfsprocessen via informatie over scope 1 en 2. Bij de AEX- en AMX-ondernemingen zien we een kleine stijging van het deel dat over CO₂ rapporteert (2022: 98%, 2021: 90%, 2018: 84%), maar ook een verschuiving binnen de scopes, van scope 1 en 2 (2022:16%, 2021: 20%, 2018: 24%) naar scope 1, 2, 3 (2022: 82%, 2021: 70%, 2018: 60%). Voor de AScX-ondernemingen zijn er weinig wijzigingen (72% rapporteert over CO₂ ten opzichte van 71% in 2021), ook is er geen verschuiving tussen de scopes waar te nemen. Enkele AScX-ondernemingen zijn wel transparant over het ontwikkelpad van het meten van CO₂. Zo geeft Accsys aan dat scope 3 intern wordt gerapporteerd en geanalyseerd, voordat het extern wordt gerapporteerd. Ook FASTNED, dat juist een grote impact in scope 3 zou kunnen laten zien, geeft aan nog met de dataverzameling bezig te zijn. Er wordt ondanks een flinke stijging nog steeds beperkt gerapporteerd over het analyseren van de prestaties ten opzichte van de doelstelling (53%, 2021: 29%) of het laten zien dat de daling van CO₂-uitstoot losgekoppeld is van de ontwikkeling van de omzet (20%).

De ondernemingen in de financiële sector worden steeds transparanter over de energietransitie in hun portfolio. Figuur 6 laat de transparantie van ING zien met betrekking tot de leningenportefeuille, relevant voor de energietransitie, en geeft inzicht in het type energie (p. 25/26). Ook omschrijft ING heel helder de gehanteerde scenario’s, de transitiedoelstellingen, de voortgang en de onderliggende methodologie.

Van Lanschot Kempen laat op een duidelijke manier zien wat de CO₂ is van hun portfolio voor de ‘assets under management’ (AuM) (zie Figuur 7).

Opvallend is overigens dat de ondernemingen uit de vastgoedsector ver zijn met transparantie over hun portfolio, zowel de transparantie over de BREEAM-certificering van gebouwen als over CO₂.

Wereldhave geeft op een zeer gedetailleerde manier inzicht in de klimaatprestaties met betrekking tot hun retailvastgoed (zie Figuur 8).

Ondernemingen die veel impact hebben op klimaatverandering, of er meer door geraakt worden, zullen meer activiteiten hebben die onder de Taxonomy Regulation vallen (eligibility). Tabel 9 laat zien dat 75% van de ondernemingen rapporteert over de eligibility van de omzet. Bij de financiële instellingen die voor verslagjaar 2022 alleen de eligibility van de ondernemingen in hun portefeuille hoefden te rapporteren (green asset ratio), varieerde deze bij de banken en verzekeraars tussen de 36% en 50%. Van de 11 ondernemingen die niet onder de NFRD vallen rapporteren toch vijf ondernemingen uit de AScX over de Taxonomy, te weten: Accys, Ebusco Holding, Fastned, NSI en Vastned. De laatste onderneming rapporteert over een eligible green asset ratio. Daarentegen zijn er drie ondernemingen uit de AEX, één onderneming uit de AMX en één onderneming uit de AScX die geen informatie geven waar we dit wel zouden verwachten. Ook zijn er twee ondernemingen in de AScX die wel eligibility rapporteren, maar vervolgens geen alignment.

Tabel 9 laat zien dat 12% van de ondernemingen een eligibility van de omzet claimt van 90% of meer. Vorig jaar was dat nog 11%. Heijmans, Sif Holding en Alfen NV rapporteren allemaal een eligibility van meer dan 90%. Technologisch adviesbureau Ordina, maar ook NSI, Fastnet, Ebusco Holding en Aperam rapporteren allemaal 100% eligible omzet. Opvallend is dat dit allemaal AMX- en AScX-ondernemingen zijn. Sinds verslagjaar 2022 moet ook over het alignmentpercentage gerapporteerd worden, dus het percentage van de eligible omzet dat voldoet aan de technische screeningcriteria om als duurzaam bestempeld te mogen worden. Slechts één bedrijf, Alfen NV, is ook voor >90% aligned.

In totaal rapporteert 4% van de ondernemingen een eligibility van de omzet tussen de 50–90%, BAM, Signify en Post NL rapporteren boven de 75%. De uiteindelijke alignment is voor alle ondernemingen lager. Zo geeft Post NL aan voor 31% van de omzet aligned te zijn, terwijl ze voor 87% eligible zijn. Het rapporteren lijkt een stimulans te zijn om steeds duurzamer te worden. Ondernemingen beschrijven welke activiteiten aligned zijn. Kendrion geeft een uitgebreide toelichting op de Taxonomy-informatie, maar heeft nog geen alignment en geeft aan dat: Although of the total 2022 revenue we cannot report taxonomy aligned revenue due to insufficiencies relevant to certain process steps – we would have expected that the 2022 revenue generated by the manufacturing and sale of electromagnetic brakes for wind power turbines would have qualified as taxonomy aligned revenue absent such insufficiencies relevant to certain process steps. We are committed to improving our processes and reporting systems with a view to enable us to report taxonomy aligned revenue. (p.53 Annual report).

Opvallend is dat 49% van de ondernemingen een eligibility van minder dan 5% van de omzet rapporteert, met daarin een hoog percentage AEX-ondernemingen (68%). Hierbij is het soms onduidelijk of zij nog niet alles gemeten hebben of dat de activiteiten van de bedrijfstak nog niet opgenomen zijn in de Taxonomy. Verder valt 15% van de ondernemingen in de indexen niet onder de NFRD en daarmee ook (nog) niet onder de Taxonomy Regulation.

Voor de green asset ratio die financiële instellingen rapporteren, zijn zij afhankelijk van de informatie die door de ondernemingen in hun portefeuille wordt gerapporteerd. Zij merken in hun bestuursverslag op dat de portefeuilles bestaan uit ondernemingen die zowel onder de NFRD vallen als ondernemingen die daar niet onder vallen, bijvoorbeeld ondernemingen uit het buitenland of mkb-ondernemingen. We zien dat er in deze sector veel toelichting wordt gegeven op de Taxonomy Regulation-informatie, en dat ook in de overzichten veel aanvullende data worden gegeven. Dit heeft zeker een toegevoegde waarde, maar maakt de onderlinge vergelijkbaarheid moeilijker.

De toekomstige CSRD stelt ook assurance gericht op het verkrijgen van een beperkte mate van zekerheid verplicht bij de duurzaamheidsinformatie. Tabel 10 laat zien dat 69% van de ondernemingen een assurance-opdracht heeft bij duurzaamheidsinformatie, die bij 33% van de ondernemingen is gericht op het verkrijgen van een redelijke mate van zekerheid, bij 33% van de ondernemingen op het verkrijgen van een beperkte mate van zekerheid en bij 3% van de ondernemingen op een mix van een beperkte mate van zekerheid en redelijke mate van zekerheid.

Er is een groot verschil tussen de ondernemingen opgenomen in de indexen. Bij de AEX-ondernemingen laat 92% een assurance-opdracht uitvoeren, bij de AMX-ondernemingen 84% en bij de AScX-ondernemingen 32%. Er moet worden opgemerkt dat 40% van de ondernemingen uit de AScX nog niet onder de NFRD valt en dus nog tot 2025 de tijd heeft om zich voor te bereiden op een assurance-opdracht. Met betrekking tot assurance is er een flinke stijging ten opzichte van verslagjaar 2021, toen 45% van de ondernemingen een assurance-opdracht uit liet voeren (Kamp-Roelands 2021). Dit bestond uit 68% van de AEX-ondernemingen, 42% van de AEX-ondernemingen en 24% van de AScX-ondernemingen. In alle indexen is er dus een stijging waar te nemen. Ook is het aantal ondernemingen dat om het verkrijgen van een redelijke mate van zekerheid vraagt gestegen van 5 ondernemingen naar 25 ondernemingen.