Zoals hiervoor is opgemerkt, is de CSRD in werking getreden in januari 2023 en is de eerste set ESRS’en door de Europese Commissie vastgesteld op 31 juli 2023. Halverwege augustus 2023 is de goedkeuringsperiode van het Europese Parlement en de Europese Raad gestart, welke periode in beginsel twee maanden bedraagt (met de mogelijkheid van verlenging met nog eens twee maanden). Inwerkingtreding van de ESRS’en zal plaatsvinden na publicatie in het Europese Publicatieblad. De verwachting is dat dit nog in 2023 zal plaatsvinden.

De 12 ESRS’en bevatten uiteenlopende disclosure requirements die zijn opgebouwd aan de hand van verschillende data points. Tevens bevatten de standaarden application requirements. Bovendien heeft de Europese Commissie aan de European Financial Reporting Advisory Group (EFRAG) – de instantie die de concepten van de ESRS’en heeft ontwikkeld – gevraagd om over de toepassing van de ESRS verdere guidance te publiceren. Tevens heeft de Europese Commissie aangekondigd bezig te zijn met de oprichting van een interpretation mechanism dat de bevoegdheid zal krijgen om formele interpretaties uit te vaardigen van de ESRS’en en dat ondernemingen moet helpen bij de toepassing van de duurzaamheidsstandaarden (Van Dijk et al. 2023).

Voor de inhoud van de ESRS’en is aangesloten bij de standaarden zoals opgesteld door de in 2021 door de IFRS Foundation opgerichte International Sustainability Standards Board (ISSB) en de uitgevaardigde standaarden door het Global Reporting Initiative (GRI, hierna: GRI-standaarden), aldus de Europese Commissie (Europese Commissie 2023). De structuur van de ESRS’en kan als volgt worden weergegeven:

ESRS G1 bevat specifieke disclosure requirements die samenhangen met ‘business conduct’. Elementen die daartoe behoren zijn ‘business ethics and corporate culture, including anti-corruption and anti-bribery’, maar ook de bescherming van klokkenluiders, de relatie met toeleveranciers en activiteiten samenhangend met politieke beïnvloeding en lobby-werkzaamheden vallen onder de reikwijdte van ESRS G1.

Toegespitst op het voorkomen en ontdekken van corruptie en omkoping bevat ESRS G1 in de alinea’s 16 tot en met 26 een aantal specifieke rapportageverplichtingen en toelichtingen daarop. De bepalingen zijn opgenomen in G1-3 (“Prevention and detection of corruption and bribery”) en G1-4 (“Incidents of corruption or bribery”) en zijn weergegeven in Tabel 2.

Zoals hiervoor al werd opgemerkt, sluiten de rapportageverplichtingen in ESRS G1 nauw aan op de reeds bestaande GRI-standaarden. GRI kent een specifieke standaard – GRI 205: Anti-corruption 2016 (GRI 205) – gericht op het verstrekken van informatie over het tegengaan van corruptie. De voor het verrichte onderzoek meest relevante bepalingen zijn opgenomen in GRI 205-2 en 205-3 en zijn weergegeven in Tabel 3.

De aandacht voor fraude en corruptie is niet nieuw, zoals wij eerder opmerkten. Zo zijn deze onderwerpen voor de AFM, als toezichthouder op de accountants(organisaties), en de NBA al jaren een speerpunt. Zonder volledigheid na te streven, zal hierna worden stilgestaan bij de ontwikkelingen op het gebied van en de aandacht voor fraude en corruptie van de zijde van de AFM en de NBA en in het bijzonder waar het gaat om de rapportage over deze onderwerpen. De visie van de toezichthouder en de beroepsorganisatie zijn in dezen immers belangwekkend. Hoewel hier veel van te vinden is, zal in dit artikel volstaan worden met een feitelijke beschrijving van deze ontwikkelingen.

Het onderzoek richt zich op statutair in Nederland gevestigde vennootschappen die onder het toepassingsbereik van de CSRD vallen. Gekozen is om deze populatie toe te spitsen op beursvennootschappen. Om die reden zijn Nederlandse vennootschappen in het onderzoek betrokken waarvan (certificaten van) aandelen zijn genoteerd op (i) een gereglementeerde markt in Nederland dan wel elders in de EU/EER, of (ii) op een vergelijkbaar systeem buiten de EU/EER. Alleen vennootschappen waarvan op 1 juni 2023 de jaarverslaggeving over 2022 is of had moeten zijn gepubliceerd, zijn bij dit onderzoek betrokken. De totale populatie bestaat uit 151 vennootschappen, waarvan 37 vennootschappen zijn onderzocht. Selectie heeft plaatsgevonden door binnen de totale populatie van deze Nederlandse beursvennootschappen een verhoudingsgewijs representatief aantal vennootschappen met notering in Nederland of EU/EER en met notering buiten de EU/EER aselect te selecteren. Bijlage 1 bevat een lijst met onderzochte vennootschappen. Deze vennootschappen zijn in Tabel 4 gespecificeerd.

Bij het onderzoek is het bestuursverslag inclusief eventueel afzonderlijk gepubliceerd duurzaamheidsverslag betrokken. Dergelijke duurzaamheidsverslagen en bestuursverslagen worden gezamenlijk aangeduid als jaarverslagen. Andere rapportages of uitingen van de vennootschappen zijn buiten beschouwing gelaten. Wel zijn de controleverklaringen afgegeven bij de jaarlijkse verslaggeving van de onderzochte vennootschappen in het onderzoek betrokken.

Zoals vermeld in paragraaf 2.2 bevat de CSRD bepalingen die zijn toegespitst op het tegengaan van corruptie en omkoping. De aandacht van de AFM en NBA is breder en ziet naast corruptie en omkoping ook op (al dan niet van corruptie te onderscheiden) fraude. Daaruit voortvloeiend is de aandacht van de AFM en NBA voor de rol van de accountant (automatisch) ruimer dan het tegengaan van corruptie en omkoping. Dit onderzoek richt zich in eerste instantie op de wijze waarop beursvennootschappen rapporteren over corruptie en omkoping, tegen de achtergrond van de voorschriften die uit de CSRD (zullen) volgen. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de wijze waarop de accountant rapporteert over corruptie en omkoping al dan niet in het verlengde van zijn werkzaamheden rondom fraude.

De volgende onderzoeksvragen staan centraal:

In bovenstaande onderzoeksvragen wordt een onderscheid gemaakt tussen de externe accountant en de auditor van duurzaamheidsinformatie. De externe accountant betreft de met de wettelijke controle van de jaarrekening belaste accountant. De auditor van de duurzaamheidsinformatie, is de auditor die een assurancerapport heeft verstrekt bij (delen van) de duurzaamheidsverantwoording. De auditor kan de externe accountant zijn of een andere accountant of andere deskundige.

Als algemene opmerking voorop, stellen wij vast dat in het merendeel van de jaarverslagen van de onderzochte vennootschappen een verwijzing of vermelding is gemaakt naar de toekomstige CSRD-verplichtingen. In 12 van de 37 (32%) gevallen is geen sprake van een verwijzing of vermelding naar de CSRD.

De jaarverslagen van 36 van de 37 onderzochte vennootschappen bevatten een toelichting rondom corruptie. Deze toelichting ziet ten minste op het beleid dat de onderneming voert ten aanzien van het voorkomen van (betrokkenheid bij) corruptie.

Van de onderzochte vennootschappen noemen 32 van de 37 vennootschappen (87%) expliciet de toepassing van een raamwerk of standaarden voor duurzaamheidsverslaggeving. Met expliciete toepassing wordt bedoeld dat de vennootschappen expliciet vermelden dat zij een bepaald raamwerk/bepaalde standaarden toepassen (‘follows’, ‘applies’, ‘in accordance with’, etc.). Een voorbeeld daarvan is te vinden in het jaarverslag van NN Group N.V. (p. 319).

Indien termen zoals ‘aims to align’ zijn gebruikt, wordt dit niet beschouwd als een expliciete toepassing van een raamwerk/standaard. Wanneer een raamwerk/standaard is toegepast, betreft het in 28 van de 37 onderzochte vennootschappen (76%) (onder meer) de GRI-standaarden. Van die 28 vennootschappen passen 12 vennootschappen (43%) GRI 205 toe. In de GRI-indextabel van de jaarverslagen van deze vennootschappen – het gaat daarbij derhalve om 12 van de in totaal 37 onderzochte vennootschappen (32%) – is dan expliciet GRI 205 vermeld.

GRI 205 bevat onder meer voorschriften ter zake van het rapporteren over anti-corruptie trainingen (GRI 205-2) en het aantal bevestigde corruptie-incidenten (GRI 205-3). ESRS G1–3 en 4 bevatten soortgelijke rapportage-eisen, namelijk de rapportage-eisen opgenomen in ESRS G1 alinea 21, onder (b), respectievelijk ESRS G1 alinea 25, onder (b), welke voorschriften een uitwerking vormen van ESRS G1 alinea 16, respectievelijk ESRS G1 alinea 22. De (vertaalde) tekst hiervan luidt als volgt:

“16. De onderneming verschaft informatie over haar systeem voor het voorkomen en opsporen, onderzoeken van en reageren op beschuldigingen of incidenten van corruptie en omkoping, met inbegrip van de opleiding rond dat thema.

21. De door alinea 16 voorgeschreven rapportage omvat, wat opleiding betreft, informatie over het volgende:

[..]

(b) het percentage risicovolle functies dat door opleidingsprogramma’s wordt bestreken; en [..]”

En:

“22. De onderneming verschaft informatie over incidenten van corruptie of omkoping tijdens de rapportageperiode.

25. De onderneming kan de volgende informatie rapporteren:

(a) het totale aantal bevestigde incidenten van corruptie of omkoping en de aard daarvan; [..]”

De reden om de rapportage-eisen opgenomen in ESRS G1 alinea 21(b) en 25(b) te onderzoeken, is drieledig. De eerste reden is dat deze rapportage-eisen objectief, zonder inhoudelijke kennis en toegang tot de vennootschap, zijn te toetsen. Daarnaast is gekozen voor een – op grond van de ESRS in de toekomst – verplichte en een vrijwillige rapportage-eis. Het rapporteren over het percentage risicovolle functies dat door het opleidingsprogramma wordt bestreken (ESRS G1, alinea 21(b)) is een verplichting. De rapportage-eis van ESRS G1, alinea 25a is daarentegen optioneel: de onderneming kan de volgende informatie rapporteren’ (‘the undertaking may disclose’). Ten derde komen deze rapportage-eisen deels overeen met de bepalingen in GRI-standaarden 205-2 en 3 voorschriften van GRI 205. GRI 205-2 ziet namelijk onder meer op voorschriften ter zake van het rapporteren over anti-corruptietrainingen en GRI 205-3 op het aantal bevestigde corruptie-incidenten.

Uit het onderzoek blijkt dat in 31 van de 37 onderzochte jaarverslagen (82%) melding is gemaakt van het anti-corruptie trainingsprogramma, waarbij al dan niet het aantal participanten is vermeld. Opgemerkt wordt dat het anti-corruptie trainingsprogramma vaak wordt geschaard onder het Ethics of Code of conduct training programma. Een voorbeeld daarvan is te vinden in het jaarverslag van Aalberts N.V. (p. 47).

In geen van de onderzochte gevallen is expliciet vermeld wat het percentage risicovolle functies is dat door het opleidingsprogramma wordt bestreken. Derhalve voldoet geen van de onderzochte jaarverslagen al aan de toekomstige rapportage-eis van ESRS G1, alinea 21(b). In 3 van de 37 onderzochte jaarverslagen (8%) is vermeld dat sprake is van meer risicovolle functies en dat het trainingsprogramma daarop is gericht. Een voorbeeld daarvan is te vinden in het jaarverslag van Heijmans N.V. (p. 47).

Van de 37 onderzochte vennootschappen rapporteren 13 vennootschappen (35%) expliciet over het aantal bevestigde corruptie-incidenten. Hierbij zijn uitgesloten vennootschappen die in algemene zin rapporteren over incidenten naar aanleiding van meldingen via een speak-up of integrity line waarbij niet expliciet wordt vermeld dat het incident betrekking heeft op corruptie. Een voorbeeld van dat laatste – hetgeen door ons derhalve niet is gerekend tot de 13 expliciet over corruptie-incidenten rapporterende vennootschappen – is Fugro N.V. (op pagina 55 van het jaarverslag).

Van de 13 expliciet rapporterende vennootschappen melden 2 vennootschappen dat zij vanwege het vertrouwelijke karakter niet het aantal bevestigde corruptie-incidenten rapporteert. Een voorbeeld daarvan is te vinden in het duurzaamheidsverslag van NXP Semiconductors N.V. (op pagina 207 van het (separate) duurzaamheidsverslag).

In de overige 11 jaarverslagen is in 10 gevallen gerapporteerd dat er geen (significante) bevestigde incidenten zijn. De resterende vennootschap onderscheidt het aantal bevestigde incidenten inzake corruptie niet van ander incidenten en rapporteert deze gezamenlijk (zie het voorbeeld van IMCD N.V. op pagina 79 van (het separate) duurzaamheidsverslag).

Een totaaloverzicht van de rapportages van het aantal bevestigde corruptie-incidenten is opgenomen in Tabel 6.

De externe accountant is vanaf 2022 verplicht om in de controleverklaring in een aparte paragraaf te rapporteren over de uitgevoerde werkzaamheden op het gebied van fraude (zie hiertoe onder andere ook paragraaf 2.4.2). In 32 van de 37 controleverklaringen (86%) bij de onderzochte jaarverslagen wordt in de fraudeparagraaf gemeld dat bij de identificatie van frauderisico’s, frauderisicofactoren zijn overwogen met betrekking tot corruptie (en omkoping). Een voorbeeld daarvan is te vinden in de controleverklaring afgegeven bij het jaarverslag van Arcadis N.V. (op pagina 258).

Zoals vermeld is in Tabel 5, passen 12 beursvennootschappen GRI 205 toe. In de controleverklaring van al deze vennootschappen vermeldt de accountant dat bij de identificatie van frauderisico’s frauderisicofactoren zijn overwogen met betrekking tot corruptie (en omkoping). In dit opzicht is er dus geen relatie tussen het toepassen van GRI 205 door beursvennootschappen en het rapporteren door de accountants over de risico-inschatting rondom fraude.

De externe accountants van 3 van de 37 jaarverslagen (8%) hebben een frauderisico ten aanzien van corruptie geïdentificeerd en rapporteren over de uitgevoerde werkzaamheden. Een voorbeeld hiervan is opgenomen in de controleverklaring bij het jaarverslag van BAM Group N.V. (op pagina 182).

Van de 3 de vennootschappen waar de accountant een frauderisico ten aanzien van corruptie heeft geïdentificeerd, passen 2 (onder meer) de standaarden uitgevaardigd door GRI toe, maar niet GRI 205.

Van de 37 jaarverslagen bevatten 25 verslagen een assurancerapport bij (delen van) de duurzaamheidsverantwoording (68%). In 24 gevallen past de vennootschap een raamwerk of bepaalde standaarden toe, zoals bijvoorbeeld de standaarden van GRI.

Van de 25 jaarverslagen waarbij een assurancerapport is afgegeven bij (delen van) de duurzaamheidsverantwoording, heeft dezelfde accountantsorganisatie in 24 gevallen (96%) zowel de controleverklaring als het assurancerapport verstrekt. Hierbij wordt opgemerkt dat voor één vennootschap een joint audit van toepassing is. In dat geval heeft één van de accountantsorganisaties die de jaarrekening controleerden het assurancerapport verstrekt.

Aangaande 1 duurzaamheidsverslag heeft een andere partij dan de accountantsorganisatie die de controleverklaring heeft verstrekt een assurancerapport uitgebracht. Dit betrof een auditor, niet zijnde een accountant. In geen van de zelfstandige assurancerapporten wordt expliciet aandacht besteed aan corruptie of bevindingen ten aanzien van corruptie.