Een ander hoofdthema is de kostprijsbepaling. De kostprijs wordt gezien als een belangrijk hulpmiddel voor management, met name gericht op vier doeleinden: controle op de efficiëntie van het bedrijf, de basis voor prijs- en expansiepolitiek, de basis voor balanswaardering en de basis van het opstellen van bedrijfsbegrotingen. In de jaren twintig wordt in meerdere landen gestreefd naar een voor elke bedrijfstak geldende uniforme methode van kostprijsberekening. Een overkoepelende organisatie, zoals de Trade Association van een bepaalde bedrijfstak in de VS, zou hiervoor verantwoordelijk moeten worden gesteld. Een uniforme kostprijsmethodiek zou de concurrentie tussen organisaties in de bedrijfstak faciliteren en de groei bevorderen (Verwey 1932). Men probeert één kostprijs te vinden die zodanig kan worden gedetailleerd dat antwoord kan worden gegeven op de vier hiervoor genoemde doeleinden: met andere woorden “de detailleering op te stellen als kleinste gemeene veelvoud der voor de diverse doeleinden wenschelijke splitsingen.” (Grünebaum 1933). Limperg verankerde het integrale kostenbegrip in de vervangingswaarde. Limperg heeft niet zelf over de vervangingswaardetheorie gepubliceerd, maar zijn leerlingen wel. Eén van de eerste auteurs was Abraham Mey, die in zijn bespreking ook een vergelijking maakt met de Duitse Organische balans-theorie van Schmidt (Mey 1931a, 1931b, 1931c). De vervangingswaarde is het geldoffer dat de producent moet brengen om een product te vervangen nadat het op de verkoopmarkt is afgestoten. Winst ontstaat als de opbrengstwaarde van de producten de offers van hun vervanging – hun vervangingswaarde – overtreft (Nijst 1935). Nijst (1935) wijst erop dat de vervangingswaarde leidt tot hogere afschrijvingen in tijden van inflatie en lagere afschrijvingen in tijden van deflatie. Uit axioma’s en wetten van de algemene economie worden langs deductieve weg praktische richtlijnen voor de managementaccounting-praktijk afgeleid. Er is geen empirisch bewijs nodig, alleen de eisen van de logica zijn voldoende. Bestrijders van de Amsterdamse school bedienen zich opvallend genoeg van dezelfde benadering – er is geen empirisch tegenbewijs, waardoor de bijdragen in het MAB louter theoretische verhandelingen zijn gebleven (zie ook de bespreking door Bonnet et al. (1999)). Overigens zijn in deze periode voldoende case studies verschenen die de theoretische waardendiscussies hadden kunnen verrijken. Zo laten enkele gedetailleerde case studies zien hoe capaciteitskosten, bezetting van telefoonlijnen en time-and-motion studies kunnen bijdragen tot de vaststelling van verbindingskosten in de interlokale telefonie (Potgieser 1931), en van de standaard integrale kosten van radio-telegrafie en radio-telefonie (Addens and Elgersma 1936). In zijn studie naar de tariefstelling door de Nederlandse spoorwegen laat Groot de economische risico’s zien van het gebruik van louter differentiële kosten voor de prijsvorming (Groot 1937a, 1937b). Studies in de detailhandel bespreken het belang van de omzetsnelheid van producten voor de toerekening van rente en verkooprisico in de kostprijs van deze goederen (Van Muiswinkel 1941). Er worden echter weinig pogingen gedaan om deze onderzoeken te synthetiseren. De vervangingswaardetheorie en het daarop gebaseerde integrale kostenbegrip zorgen ervoor dat andere kostenbegrippen, zoals differentiële kosten, variabele kosten, kosten op basis van knelpuntanalyse en opportuniteitskosten weinig aandacht krijgen. Pas wanneer in de jaren zeventig een einde komt aan de Limpergiaanse vervangingswaardetheorie krijgen de andere kostenbenaderingen een volwaardige plaats in de Nederlandse management­accounting-theorie (Van der Schroeff 1974).

Belangrijke nieuwe informatie in de jaren twintig en dertig is vaak afkomstig van verslagen van internationale congressen, zoals het International Congress of Scientific Management en de Internationale Conferentie over budgetcontrole, georganiseerd door het International Management Institute in juli 1930. Dit laatste congres werd bezocht door 238 afgevaardigde uit 20 landen uit Europa, de VS, Canada, Japan, China en Egypte. Namens Nederland waren drie bedrijven aanwezig, namelijk: Philips Gloeilampen, Nederlandsche P.T.T. en het Girokantoor Amsterdam. In dit congres werd de toegevoegde waarde van budgettering besproken: “de beteekenis der budgetcontrôle moet daarin gezocht worden, dat deze methode volgens voorafgeprojecteerde planning grootere mogelijkheid schept tot systematisch bedrijfsbeheer, dan tot dusver het geval was.” In de voordrachten en pre-adviezen in deze conferentie wordt de praktijk van budgettering en verschillenanalyse zoals we die nu kennen al vrijwel in zijn geheel uit de doeken gedaan (Mey-Koning 1930, 1931, 1932). Het is opvallend dat in deze conferenties de wetenschap volledig ontbrak.

In 1940 verschijnt een voor die tijd zeldzame empirische studie naar de verhouding tussen kosten en productievolume onder 147 boterfabrieken, waarbij Ir. Van Ettinger gebruikmaakt van lineaire en niet-lineaire regressie. De studie was 10 jaar eerder al uitgevoerd, maar vanwege het belang van de uitkomsten voor de zuivelindustrie en de waarde van de nieuwe statistische analysemethode werd alsnog besloten deze studie in het MAB te publiceren (Van Ettinger 1940). Overigens komt de term “regressie-analyse” in dit artikel niet voor. De auteur beschrijft zijn analyses als het met behulp van de methode van de kleinste kwadraten vinden van een relatie tussen variaties in twee variabelen. Deze studie was zijn tijd duidelijk vooruit en heeft in het MAB destijds helaas geen directe navolging gekregen. Dat volgde pas in 1950: de redactie besluit dan om een serie van vijf artikelen van H.A.A. de Melverda te publiceren, die dieper ingaat op “correlatie-rekening” waaronder in die tijd ook de regressierekening werd begrepen. De redactie merkt op dat de correlatierekening een belangrijk hulpmiddel bij bedrijfseconomische analyses is en dat de lezer “de traditionele afwerende instelling ten opzichte van wiskundige methoden” zou moeten overwinnen. In deze serie presenteert De Melverda de enkelvoudige regressie (De Melverda 1950e), de correlatiecoëfficiënt (De Melverda 1950a), standaardfout en regressiecoëfficiënt (De Melverda 1950b), en niet-lineaire en multipele regressie (De Melverda 1950c). De serie wordt afgesloten met een cijfervoorbeeld dat de vraagcurve schat van de Haagse Tramweg Maatschappij N.V. voor de periode tussen de twee wereldoorlogen (De Melverda 1950d).

In 1946 wordt gewag gemaakt van het probleem van “sticky costs” dat toen “vertraagde aanpassing der fabricagekosten” werd genoemd (Van der Velden 1946). Deze problematiek stamt uit de recessie in de jaren twintig en dertig, waarbij ondernemingen moeite hadden de vraaguitval op de markt te verwerken. Men zoekt de oplossing in het systeem van variabele budgettering, waarbij verlagingen in verkoopprijs of afzet direct worden doorgerekend in interne allocatiesleutels van directe en indirecte kosten (Groot 1938). Vervolgpublicaties proberen de oplossing te vinden in een goed onderscheid tussen vaste en variabele kosten, waarbij ook in de variabele kosten “vaste kostenelementen” worden gezien (wij zouden nu spreken van stapsgewijs veranderlijke kosten). Men maakt nog geen verschil tussen de aanpassingsvertraging bij verlaging van de bedrijfsdrukte (de “sticky costs”) of verhoging van de bedrijfsdrukte. De auteurs veronderstellen dat bij uitbreiding managers “zuinigheid” aan de dag leggen, waardoor de kostenvertraging symmetrisch is en even groot wordt verondersteld voor toe- en afname van de bedrijfsdrukte (Van de Graaf 1947; Van der Velden 1946).

In 1951 bezocht hoogleraar Van der Schroeff als lid van een internationaal productivity team, bestaande uit deskundigen van 14 Europese landen, de Verenigde Staten in een studiereis met het oogmerk de methoden van bedrijfsleiding en bedrijfsvoering te bestuderen. Deze commissie kwam unaniem tot het oordeel dat het belangrijkste dat Europa van de Verenigde Staten kon leren de controllersfunctie was en de wijze waarop deze aan de hogere bedrijfsleiding dienstbaar wordt gemaakt. In 1953 brengt Van der Schroeff deze opinie in het MAB in vier artikelen naar voren (Van der Schroeff 1953a, 1953b, 1953c, 1954). De controller is voor Nederlandse begrippen een nieuwe functionaris, die taken heeft die boven die van de chef van de administratie uitgaan. Hij heeft uitvoerende bevoegdheden in het vlak van de inrichting en organisatie van de financiële functie en voor het vaststellen van de richtlijnen voor de administratie. Het nieuwe aan de controllersfunctie is dat van deze functionaris ook wordt gevraagd om de financiële gegevens te interpreteren en analyseren teneinde aanbevelingen te doen op het gebied van planning en besluitvorming. De controller is een lijnfunctionaris in de besturing van de financiële functie en tevens staffunctionaris in de begeleiding van afdelingschefs in de opstelling van de begroting en van de bedrijfsleiding in het nemen van plannings- en beheersingsbeslissingen (Van der Schroeff 1953a, 1954). Daarin heeft hij een adviserende stem en voert hij zijn taken uit op een zelfstandige, “onbevangen en onbevooroordeelde” wijze (Van der Schroeff 1954). Van der Schroeff laat ook de mogelijkheid open dat de controller zelf op het topniveau van de organisatie lijnverantwoordelijkheid neemt, bijvoorbeeld in de functie van Vice-President & Controller (Van der Schroeff 1953b). Hij bepleit eveneens de oprichting van een beroepsorganisatie voor controllers, in navolging van het in 1931 in de V.S. opgerichte Controllers Institute (Van der Schroeff 1953c). Overigens valt hierbij op hoe lang het heeft geduurd voordat de functie van controller in Nederland bekend werd; vanaf 1931 gerekend 22 jaar. Treffers (1956) relativeert deze constatering enigszins door op te merken dat sinds de jaren twintig regelmatig over de functie van de comptroller is geschreven, maar kennelijk hebben deze geschriften relatief weinig aandacht gekregen.

Er worden optimaliseringsmethoden ontwikkeld, zoals input-output-tabellen waarbij de interdependenties tussen divisies, kostenplaatsen en processen centraal staan en waarbij met behulp van matrix-algebra een optimaal productieplan of verdeling van indirecte kosten tot stand komt (Klingen 1980; Van Halem 1974, 1982). Matrixrekening wordt toegepast ten behoeve van de kostenallocatie, zodat rekening wordt gehouden met reciproke leveringen (Feenstra 1973) en de techniek van Markov-ketens leent zich goed bij de voorraadbeheersing onder veranderende vraag (Mustert 1973). Een veelvuldig terugkerende techniek is lineair programmeren, die wordt gebruikt bij de afstemming tussen bedrijfsfuncties in het realiseren van een ondernemingsplan (Koks and Meijer 1973), bij de break-evenanalyse van twee of meer producten (Oosterhoff 1969), bij investeringsselectie (De Jong 1973) en bij de bepaling van de financiële structuur van de onderneming (Bronsema and Tempelaar 1973). Als een probleem niet in analytische vorm kan worden weergegeven, in die vorm niet oplosbaar is, of de vereiste informatie ontbreekt, bieden simulatie en heuristische programmering alternatieve routes naar een oplossing (Bosman 1965).

Naast de hier genoemde deterministische modellen doet ook onzekerheid haar intrede en het gebruik van stochastische modellen, waarin de variabelen met een onzekerheidsmarge zijn omgeven (Boskma and Bronsema 1971; Kleijnen 1977; Koerts 1973). Een fascinerend voorbeeld van het werken met onzekerheid is de in die tijd bij de NS gebruikte intervalbegrotingsmethode (Kloek and Van der Donk 1976), waarbij de begrotingsposten zijn opgenomen met een puntschatting en een per post bepaald 95%-interval rondom de puntschatting. Bij de besluitvorming onder onzekerheid speelt de risicohouding van de beslisser een grote rol (Bemelmans 1973). Een opvallende bijdrage wordt geleverd door de dissertatie van Van Dam naar risicobeleid en kanshouding (Van Dam 1973, 1975). Hij baseert zijn onderzoek op de analyses van Van Neumann and Morgenstern (1953) naar risicohouding. Het onderzoek vindt plaats ruim vóór de publicatie van Kahneman en Tversky’s prospect theory (Kahneman and Tversky 1979). Wellicht is dit de reden dat de term “risico-aversie” in deze studie nog niet voorkomt.