De stakeholders van een onderneming kunnen bekende partijen zijn, zoals werknemers, klanten en overheid. Maar de totale groep stakeholders is uitgebreider – en wellicht ook onoverzichtelijker – dan die bij zuiver financiële informatievertrekking, waarbij vooral aandeelhouders, banken en leveranciers belang hebben. Binnen de groep meepratende stakeholders zijn er zogenoemde ‘affected’ of getroffen stakeholders. Dat zijn bijvoorbeeld omwonenden die worden getroffen door stankoverlast of andere vervuiling, of partijen die door toedoen van een onderneming hun inkomstenbronnen verliezen. Maar zij niet alleen; het gaat ook om allerlei andere stakeholders uit de waardeketen die negatieve gevolgen ervaren van bedrijfsactiviteiten. Ook de natuur (de factor environment uit ESG) mag daarbij als een belangrijke stakeholder worden gezien. Zo kreeg bijvoorbeeld de Whanganui-rivier in Aotearoa (Nieuw-Zeeland) in 2017 als eerste rivier officieel de status van rechtspersoon. En er zijn wereldwijd steeds meer van dit soort initiatieven, waarmee deze categorie stemloze stakeholders een stem krijgt.

Een voorbeeld uit de praktijk: een grote onderneming met Nederlandse wortels heeft een nultolerantiebeleid als het gaat om kinderarbeid in de toeleveringsketen. Dat schrijven ze in hun duurzaamheidsverslag. Vanuit Nederlandse perspectief bezien is dat beleid logisch. In Nederland is kinderarbeid namelijk honderdvijftig jaar geleden onwettig verklaard met het ‘kinderwetje’ van Van Houten uit 1874 (Nationaal Archief 2024). Maar in sommige delen van de wereld is kinderarbeid nog niet uitgebannen, zoals bij het verbouwen van cacao in West-Afrika (Perkiss et al. 2020). De onderneming uit het voorbeeld heeft bedrijfsactiviteiten in dat gebied, want zij koopt bij lokale organisaties cacao die naar Nederland wordt verscheept.

Vanaf hier wordt het voorbeeld hypothetisch. De onderneming stelt vast dat er in bepaalde productieketens kinderarbeid voorkomt. Vanwege het nultolerantiebeleid is de samenwerking met een zakenpartner in West-Afrika gestopt. Die partner in de toeleveringsketen kan een lokale boerencoöperatie zijn, een tussenhandelaar, of een individuele cacaoboer. Wat kan het gevolg zijn van het stoppen met de samenwerking? Als het gaat om een coöperatie van kleine boeren in een dorp in Ivoorkust, kan het dorp in één keer de hele afzetmarkt van cacaobonen verliezen. Met honger in het dorp als resultaat. Dit is een ‘wicked problem’. De zogenoemde oplossing van het eerste probleem leidt hier tot een ander probleem. In het kader van de CSRD is deze gemeenschap een zogenoemde ‘affected community’, een getroffen gemeenschap. De mensen in deze gemeenschap zijn ook getroffen stakeholders. Als het goed is, zullen ondernemingen verslag doen van de kinderarbeid en van de ‘oplossing’ hiervoor. Daarmee halen ondernemingen dilemma’s naar binnen, die eerder niet zo transparant zijn gemaakt.

Een uitdaging is het betrekken van deze getroffen stakeholders uit het West-Afrikaanse dorp bij het verslaggevingsproces. Dat zou kunnen gebeuren via een non-gouvernementele organisatie (ngo) (Perkiss et al. 2021). Een ngo, die bij machte is om een urgent legitiem probleem aan te kaarten bij de onderneming en eventueel bij handhavende overheden. Als nu weer het model van Mitchell et al. (1997) langskomt met de weging van macht, legitimiteit en urgentie, dan is deze groep getroffen stakeholders met hulp van de ngo een echte ultieme stakeholder van de onderneming.

Met het steeds groter wordende belang van duurzaamheidsverslaggeving en de komst van de CSRD zullen dit soort dilemma’s naar verwachting de komende jaren vaker langskomen in het MAB. Misschien een reden om het MAB op enig moment om te dopen in Maandblad voor Accountancy, Bedrijfseconomie en Taaie Maatschappelijke Problemen?