Klimaatverandering is een zeer actueel thema. Zeker sinds het akkoord van Parijs in 2015 is zichtbaar dat de discussie over klimaatverandering en de invloed daarop door het menselijk handelen in toenemende mate het nieuws beheerst. De Nederlandse overheid heeft medio 2019 haar Klimaatakkoord openbaar gemaakt. Daarin zijn maatregelen opgenomen die moeten leiden tot een substantiële reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Dit is een proces dat zich niet alleen in Nederland voltrekt. Ook de overheden van andere landen binnen en buiten de EU ontwikkelen plannen en ondernemen acties gericht op een zogenaamde low carbon economy.

Bij de Rijksuniversiteit Groningen wordt door studenten in de bachelor- en master-opleiding reeds een aantal jaren onderzoek gedaan naar de transparantie door ondernemingen over hun uitstoot van broeikasgassen. In het navolgende wordt een toelichting gegeven bij het doel van het onderzoek, de theoretische inbedding, de hypothesen, de onderzoeksmethode en de uitkomsten. In de laatste paragraaf zijn de conclusie en aanbevelingen opgenomen.

Ondernemingen moeten gericht zijn op langetermijnwaardecreatie. Dat kan worden afgeleid uit de Nederlandse Corporate Governance Code. Uit onderzoek (Schoolderman et al. 2017) komt naar voren, dat gebruikers van jaarverslaggeving ook daadwerkelijk vragen om inzicht in de langetermijnwaardecreatie van ondernemingen. Deze vraag om transparantie bestaat niet alleen in Nederland, maar heeft binnen de EU mede ertoe geleid, dat in 2017 de EU Richtlijn 2014/95/EU van kracht is geworden. Deze richtlijn beschrijft in algemene termen de gevraagde transparantie over relevante duurzaamheidsvraagstukken en biedt daarmee veel ruimte aan ondernemingen om de verslaggeving daarover naar eigen inzicht in te vullen. Andere – reeds langer bestaande – richtlijnen zoals de GRI (Global Reporting Initiative) ontberen een wettelijke basis en geven daarmee een vergelijkbare speelruimte aan ondernemingen. De richtlijn 2014/95/EU betreft het bestuursverslag van de onderneming en de GRI-richtlijnen worden over het algemeen ingezet bij duurzaamheidsverslaggeving. Dit zijn – uitgezonderd situaties waar sprake is van een vergaande integratie van verslaggeving – verschillende jaarverslagen. In dit onderzoek is de aandacht primair uitgegaan naar duurzaamheidsverslaggeving.

Het hiervoor gememoreerde vrijwillige karakter van duurzaamheidsverslaggeving legitimeert de vraag naar assurance bij niet-financiële informatie en de vraag naar assurance neemt in de praktijk ook toe (Deegan et al. 2002; Lee and Hutchinson 2005; Alciatore and Callaway 2006). De perceptie van en het vertrouwen in de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van duurzaamheidsverslagen kan verbeteren door de uitvoering van assurance-opdrachten (Zadek et al. 2004; Park and Brorson 2005; Adams and Frost 2008; Hodge et al. 2009; Simnett et al. 2009; Fonseca 2010; Pflugrath et al. 2011; Gillet 2012; Casey and Grenier 2014; Rossi and Tarquinio 2017). Ondanks deze toeneming in de vraag naar assurance, staat de uitvoering van assurance-opdrachten nog min of meer in de kinderschoenen, zeker in vergelijking met assurance-opdrachten bij financiële informatie (O’Dwyer and Owen 2007; Hummel et al. 2017; Farooq and De Villiers 2019).

Mede doordat verslaggeving inzake niet-financiële informatie nog grotendeels plaatsvindt op basis van vrijwilligheid en ook assurance bij deze informatie niet is voorgeschreven, worden assurance-opdrachten niet alleen door accountants uitgevoerd, maar ook door andere professionele dienstverleners. Omdat er ook geen algemeen bindende voorschriften bestaan, is sprake van verschillen in uitvoering, zekerheidsniveau en rapportering over de uitkomsten van dit soort assurance-opdrachten.

Bij accountants is inmiddels sprake van een zeker niveau van standaardisering. Assurance-rapporten van accountants onderscheiden zich daarmee van de assurance-rapporten van andere professionele dienstverleners. Accountants zijn – mede ingegeven door de restrictieve werking van de door hen gehanteerde (voorgeschreven) controlestandaarden – voorzichtiger in de uitvoering van hun werk en zijn meer gericht op de kwantificering van de niet-financiële informatie, waardoor de uitkomsten van hun werk een hogere mate van zekerheid geven (O’Dwyer and Owen 2005; Dillard 2011; O’Dwyer 2011).

Een zeer actueel aspect van niet-financiële informatie betreft de informatie over de uitstoot van broeikasgassen. Klimaatverandering beheerst het nieuws en overheden conformeren zich aan de internationale wens om maatregelen te treffen die de uitstoot van broeikasgassen terugdringen. Onderzoekers stellen dat het vaststellen van met name de volledigheid van de informatie in duurzaamheidsverslagen – waaronder de uitstoot van broeikasgassen – een moeilijk realiseerbare opdracht is (Adams 2004; Martinov-Bennie et al. 2012). Dit vraagstuk en de ontwikkelingen op het gebied van assurance bij niet-financiële informatie geven richting aan de vraag of ondernemingen transparant zijn over hun uitstoot van broeikasgassen en of sprake is van beïnvloeding daarvan door de invoering van de EU Richtlijn en het verstrekken van assurance bij deze informatie. De centrale vraag in dit onderzoek is daarmee als volgt:

Wordt de volledigheid van informatie over uitstoot van broeikasgassen in duurzaamheidsverslagen positief beïnvloed door externe assurance bij het duurzaamheidsverslag en wordt deze relatie beïnvloed door het type assurance provider en door de invoering van de EU Richtlijn?

De theoretische basis voor het onderzoek wordt gevonden in het raakvlak tussen de legitimiteits-, stakeholder- en agency-theorie. Waar de legitimiteitstheorie de maatschappelijke rol van de ondernemingen beschouwt, heeft de stakeholder-theorie een focus op specifieke groepen van belanghebbenden uit de maatschappelijke omgeving. De agency-theorie beschrijft het vraagstuk van mogelijk tegengestelde belangen tussen de leiding van de onderneming (de agent) en de belanghebbenden – waaronder de eigenaren – en de maatschappij (de principalen) en het vraagstuk van de informatieasymmetrie. De maatschappij en specifieke belanghebbenden hebben te allen tijde een grote informatieachterstand ten opzichte van de ondernemingsleiding (Jensen and Meckling 1976; Eisenhardt 1989).

In de legitimiteitstheorie wordt er vanuit gegaan dat de onderneming een sociaal contract heeft met de maatschappij en dat de onderneming naar dit contract moet handelen om haar voortbestaan te borgen. Dit houdt in concreto in, dat de onderneming zich conformeert aan maatschappelijke normen en verwachtingen (Suchman 1995; Palazzo and Scherer 2006). De publicatie van duurzaamheidsverslagen en de verificatie daarvan helpen ondernemingen met de communicatie hieromtrent aan de maatschappij (Park and Brorson 2005; Kuruppu and Milne 2010; Smith et al. 2011; Perego and Kolk 2012; Cohen and Simnett 2015; De Beelde and Tuybens 2015; Bepari and Mollik 2016).

De stakeholder theorie (Freeman 1999) is relevant voor ondernemingen, omdat – analoog aan de legitimiteit van de onderneming – de focus op de wensen en eisen van de relevante stakeholders in combinatie met duurzaamheidsverslaggeving van belang is voor het voortbestaan van de onderneming (Ullmann 1985; Roberts 1992; Freeman 2010).

Uit onderzoeken is naar voren gekomen dat ten aanzien van duurzaamheidsinformatie – waaronder ook de informatie omtrent de uitstoot van broeikasgassen – de volledigheid van de informatie de belangrijkste, maar ook meest uitdagende kwaliteitsvereiste en verificatiedoelstelling is (Adams and Evans 2004; Martinov-Bennie et al. 2012; Helfaya et al. 2019). Adams and Evans (2004) signaleren dat in duurzaamheidsverslagen sprake is van onvolledigheid en dat onvolledigheid in dezelfde mate niet voorkomt in financiële verslaggeving. De oorzaak daarvan kan liggen in de kwaliteit van de norm (stringente jaarverslaggevingsvoorschriften), maar ook in de inzet van een externe onafhankelijke partij die de kwaliteit van deze informatie toetst. Mede op basis hiervan en van het eerder gememoreerde belang van assurance bij duurzaamheidsverslaggeving, luidt de eerste hypothese:

H1: Een assurance-opdracht bij duurzaamheidsverslaggeving heeft een positieve invloed op de volledigheid van informatie over de uitstoot van broeikasgassen in het duurzaamheidsverslag.

Door het ontbreken van een wettelijke basis en een gestandaardiseerde aanpak, wordt de verificatie van duurzaamheidsinformatie door zowel accountants als niet-accountants op verschillende manieren uitgevoerd (Martinov-Bennie et al. 2012). Accountants opereren daarbij voorzichtiger en streven een hoger niveau van zekerheid na (O’Dwyer and Owen 2005; O’Dwyer 2011). Waar accountants meer gefocust zijn op de kwaliteit van de informatie, zijn niet-accountants meer gericht op de duurzaamheidsvraagstukken zelf (Dillard 2011). De kwaliteit van de verificatie is daarmee afhankelijk van de professional die de verificatiewerkzaamheden uitvoert (Hummel et al. 2017).

H2: Het positieve effect van assurance op de volledigheid van informatie over de uitstoot van broeikasgassen wordt gemitigeerd indien de verificatie is uitgevoerd door niet-accountants.

De toenemende vraag naar transparantie omtrent duurzaamheid heeft geleid tot de invoering van de EU Richtlijn voor een aangewezen groep ondernemingen (grote¹ organisaties van openbaar belang). Deze richtlijn betreft diverse aspecten van niet-financiële informatie die moet worden opgenomen in het bestuursverslag van de onderneming. De handvatten die door de EU zijn gegeven ten aanzien van het bestuursverslag kunnen worden gezien als een aanvullende norm, waarmee wordt verwacht dat daarvan een versterkende werking uitgaat op het effect van de assurance-opdracht. Om die reden leidt de invoering van de EU richtlijn tot de derde hypothese.

H3: De invoering van de EU Richtlijn heeft een versterkend effect op het positieve effect van assurance op de volledigheid van informatie over de uitstoot van broeikasgassen.

Het onderzoek richt zich op de verslaggeving door ondernemingen in de Europese Unie. De verslaggeving die in het onderzoek wordt betrokken, betreft de duurzaamheidsverslagen en de duurzaamheidssecties uit geïntegreerde jaarverslagen over de jaren 2015, 2016 en 2017. Gekozen is voor deze jaren, omdat daardoor het mogelijke effect van de invoering van de EU Richtlijn in 2017 kan worden vastgesteld. Het onderzoek richt zich daarbij specifiek op de informatie die door de geselecteerde ondernemingen wordt verstrekt over (het terugdringen van) de emissies van broeikasgassen.

Het onderzoek richt zich specifiek op ondernemingen in de nutsector, omdat deze ondernemingen veelal een omvangrijke hoeveelheid broeikasgassen uitstoten en daardoor bloot staan aan de publieke aandacht en zorg omtrent klimaatverandering (Simnett et al. 2009). Deze sector bestaat uit ondernemingen die zich bezighouden met de levering van elektriciteit, gas en water. De selectie bestaat uit 61 ondernemingen die over de jaren 2015, 2016 en/of 2017 in totaliteit 137 duurzaamheids- en/of geïntegreerde jaarverslagen hebben gepubliceerd.

Om vast te stellen in welke mate ondernemingen transparant zijn over hun impact op het klimaat door de uitstoot van broeikasgassen, is gebruik gemaakt van de benchmark die is ontwikkeld door Chithambo and Tauringana (2017), die bestaat uit 60 criteria. Daaraan zijn negen criteria toegevoegd (a tot en met i), die enkele aanvullende criteria betreffen, gericht op een nadere detaillering van emissiedata en de uitvoering van de eventuele assurance-opdracht. Met de toepassing van deze benchmark is invulling gegeven aan de concretisering van bestaande richtlijnen voor duurzaamheidsverslaggeving, vanwege het gedetailleerde en diepgaande karakter daarvan. Daarmee is voor dit onderzoek volledigheid gedefinieerd als de mate waarin een onderneming in haar klimaatgerelateerde verslaggeving voldoet aan deze benchmark.

De afhankelijke variabele in het onderzoek betreft de transparantiescore. Om deze score te bepalen wordt gebruik gemaakt van de benchmark (zie Bijlage 1), waarbij de criteria 52, e en f worden uitgesloten, omdat deze nadere informatie geven over de eventueel uitgevoerde assurance-opdracht. De maximale score uit de benchmark (op basis van scores 1 of 0) is 66 punten.

De onafhankelijke variabele betreft de aan- of afwezigheid van een assurance-opdracht. Waarbij de assurance-opdracht kan worden uitgevoerd door een niet-accountant (NASAP) of een accountant (ASAP). De keuze tussen NASAP of ASAP (criterium e) wordt ingezet als modererende variabele, waarbij NASAP een dummy variabele betreft. De tweede modererende variabele betreft de vraag of de EU Richtlijn van toepassing is of niet (1 of 0). Deze variabele wordt beïnvloed door het jaartal (invoering in 2017) en doordat de EU Richtlijn niet voor iedere onderneming van toepassing is. In het onderzoek is gekozen voor een analyse op de jaren 2015, 2106 en 2017, omdat ondernemingen mogelijk al in 2016 in hun verslaggeving zijn vooruitgelopen op de invoering van de EU Richtlijn in 2017.

Onderzoeken naar de invloed van de rendementen van ondernemingen op klimaatgerelateerde informatieverstrekking geven een wisselend beeld. Volgens een aantal onderzoekers is sprake van een positieve relatie (Liu and Anbumozhi 2009; Berthelot and Robert 2011). Andere onderzoekers hebben geen duidelijke relatie kunnen vaststellen (Prado-Lorenzo et al. 2009; Rankin et al. 2011; Peters and Romi 2012). In dit onderzoek is er voor gekozen het rendement als controlevariabele in te zetten vanwege de door de eerst genoemden aangetoonde correlatie. De omvang van de onderneming heeft volgens meerdere onderzoekers wel een duidelijke positieve relatie met de klimaatgerelateerde transparantie (Freedman and Jaggi 2005; Brammer and Pavelin 2008; Stanny and Ely 2008; Prado-Lorenzo et al. 2009; Berthelot and Robert 2011; Rankin et al. 2011; Peters and Romi 2012). Hoe groter de onderneming, hoe groter de impact en publieke aandacht. Ondernemingen reageren daar onder meer op door meer informatie over de impact op het klimaat te geven (Henriques and Sadorsky 1999). Het rendement van de onderneming (winst voor belastingen) en de omvang van de onderneming (totaal activa) zijn als controlevariabele in het onderzoek betrokken.

Onderzocht is of sprake is van invloed van assurance-opdrachten bij duurzaamheidsverslaggeving door ondernemingen in de nutsector op de volledigheid van de daarin opgenomen informatie over de uitstoot van broeikasgassen. Daarnaast is onderzocht of de invoering van de EU NFI Directive en het onderscheid tussen een assurance-opdracht uitgevoerd door accountants en niet-accountants van invloed zijn op bovenstaande relatie.

De resultaten van deze studie wijzen uit dat de primair onderzochte relatie significant aanwezig is (tweezijdig; p < 0.01) in alle onderzochte jaren (2015–2017). Dit houdt in dat de volledigheid van de klimaatgerelateerde informatie in het duurzaamheidsverslag toeneemt, indien sprake is van een assurance-opdracht bij het duurzaamheidsverslag. De resultaten omtrent de invloed van de invoering van de EU NFI Directive zijn niet significant. De oorzaak daarvoor kan worden gezocht in het feit, dat ondernemingen reeds voor de invoering van deze richtlijn de impact op het klimaat hadden omarmd als relevant thema. Ten slotte is de invloed van assurance-opdrachten uitgevoerd door niet-accountants door het beperkte aantal waarnemingen niet meetbaar gebleken.

Toekomstig onderzoek op dit gebied kan worden uitgevoerd in meer sectoren en in landen waar de EU NFI Directive niet van toepassing is. Daarnaast kan de invloed van assurance-opdrachten door niet-accountants worden onderzocht door gebruik te maken van een grotere onderzoekspopulatie.

In het in deze bijdrage beschreven onderzoek is gebruik gemaakt van een uitgebreide benchmark gericht op klimaatgerelateerde informatie. Uitgaande van de conclusie van Helfaya et al. (2019) dat de volledigheid van informatie één van de belangrijkste maatstaven is voor de kwaliteit van een duurzaamheidsverslag, kan worden geconcludeerd dat assurance bij een duurzaamheidsverslag een positieve invloed heeft op de kwaliteit van de daarin opgenomen informatie. Opgemerkt dient te worden, dat in het onderzoek niet is duidelijk gemaakt of deze positieve invloed op de kwaliteit van de klimaatgerelateerde informatie wordt veroorzaakt doordat de onderneming die een accountant inschakelt intrinsiek gemotiveerd transparant rapporteert, of dat dit wordt veroorzaakt door de inbreng van de accountant.

In het onderhavige onderzoek is geen aandacht besteed aan de relevantie per criterium. Het verdient dan ook aanbeveling om de meting van de kwaliteit van de verslaggeving verder te verdiepen door aan de gebruikte criteria een wegingsfactor toe te kennen. Bij de toepassing van een dergelijke benchmark komt het ontbreken van concrete informatie over de feitelijke uitstoot van broeikasgassen en de toekomstverwachting ter zake beter tot uitdrukking in de eindscore.