Onderzoeksrapporten als Limits to Growth (Club of Rome 1972) en Our Common Future (WCED 1987) hebben er mede toe bijgedragen dat maatschappelijke aandacht ontstond voor vraagstukken op het gebied van milieu, leefomgeving, (on)gelijke verdeling van welvaart, (on)gelijke behandeling en corruptie. In de daaropvolgende jaren werden richtlijnen en handvatten, zoals de Global Compact (UN Global Compact 2000) en de Sustainable Development Goals (UNDP 2015) ontwikkeld om de aandacht voor deze vraagstukken bij overheden en ondernemingen te vergroten. Met de toenemende aandacht groeide het aantal thema’s.

Veel (grote) ondernemingen leggen sinds de jaren 90 van de vorige eeuw op enigerlei wijze verantwoording af over hun prestaties en/of impact op het gebied van bijvoorbeeld duurzaamheid, door verslaggeving te ontwikkelen inzake niet-financiële informatie. De drijfveer om niet-financiële of duurzaamheidsinformatie te publiceren, kan per onderneming variëren van een zuiver streven naar het afleggen van rekenschap (accountability) tot het borgen van de legitimiteit van de onderneming (license to operate) (De Waard 2011). Met de toename van het aantal thema’s groeide de omvang van deze niet-financiële verslaggeving. Dit heeft geresulteerd in jaarverslagen waarbij het aantal pagina’s kan oplopen tot ver boven de honderd en zelfs een veelvoud daarvan. Om dit te ondervangen adviseren meerdere verslaggevingsraamwerken dat ondernemingen focus moeten aanbrengen in de voor de onderneming relevante thema’s. Instrumenten die daarbij kunnen worden gebruikt, zijn stakeholder engagement en de materialiteitsanalyse. Of dit daadwerkelijk heeft geleid tot beknoptere jaarverslagen is echter moeilijk vast te stellen.

Voor financiële verslaggeving kennen veel landen hun eigen nationale verslaggevingsstandaard. In Nederland is de nationale standaard vastgelegd in Burgerlijk Wetboek 2 Titel 9. Internationaal is vooral sprake van twee belangrijke en veel toegepaste standaarden: de International Financial Reporting Standard (IFRS) van de International Accounting Standards Board (IASB) en de United States Generally Accepted Accounting Principles (US GAAP) voor in de Verenigde Staten genoteerde beursfondsen. Voor de verslaggeving van niet-financiële informatie is – zeker op een internationale schaal – beperkt regelgeving voorhanden. Het aantal internationaal hiervoor ontwikkelde vrijwillige verslaggevingsraamwerken echter, is volledig uit de hand gelopen. Sommige onderzoekers spreken van enkele honderden verslaggevingsraamwerken. Van deze vele verslaggevingsraamwerken zijn de GRI-Richtlijnen wereldwijd de meest toegepaste standaard en is de SASB Standard van de Sustainability Accounting Standards Board² sterk in opkomst (KPMG 2020). Het wisselend gebruik van de verschillende raamwerken bij het opstellen van niet-financiële jaarverslagen – vaak naar eigen inzicht en gekoppeld aan de unieke verslaggevingsvisie van individuele ondernemingen – draagt ertoe bij dat de door ondernemingen gepubliceerde niet-financiële jaarverslagen over het algemeen niet (goed) vergelijkbaar zijn.

Een positieve ontwikkeling in deze is de hiervoor gememoreerde tendens, dat in veel verslaggevingsraamwerken wordt aanbevolen om met regelmaat een stakeholder-raadpleging – als onderdeel van een actief stakeholder engagement – uit te voeren, gecombineerd met de bijbehorende materialiteitsanalyse. Dit is echter nog geen garantie voor meer uniforme verslaggeving, omdat ook de invulling van stakeholder-raadplegingen en materialiteitsanalyses per onderneming naar eigen inzicht kan plaatsvinden.

Een andere belangrijke ontwikkeling is dat de organisaties die verantwoordelijk zijn voor een aantal van de bestaande verslaggevingsraamwerken in toenemende mate overgaan tot onderlinge afstemming en vormen van samenwerking, mede om tot meer uniformiteit te komen (Accountant 2020).

Bij de opkomst van eerst milieu- en later duurzaamheidsverslaggeving is door veel ondernemingen in eerste instantie ervoor gekozen om deze informatie in een separaat milieu- of duurzaamheidsverslag op te nemen. Deze separate verslaggevingsvormen zijn veelvuldig toegepast vanaf het begin in de jaren negentig van de vorige eeuw tot op de dag van vandaag. Na verloop van tijd echter ontstonden allerhande vormen van gecombineerde en/of geïntegreerde verslaggeving. Het duurzaamheidsverslag en het reguliere jaarverslag werden samengevoegd. Dit resulteerde in vormen van combineren en integreren van informatie die bestonden uit het bundelen van twee gedrukte verslagen in één documentmap, het opnemen van twee verslagen in één boekwerk, het integreren van duurzaamheidsaspecten in het bestuursverslag of het anderszins integreren van duurzaamheidsinformatie in één jaarverslag tezamen met de jaarrekening en het bestuursverslag.

In 2011 publiceerde de International Integrated Reporting Council (IIRC) een raamwerk voor Integrated Reporting (IIRC 2011), waarin handvatten zijn uitgewerkt voor het verder integreren van niet-financiële informatie. In dit raamwerk wordt expliciet zichtbaar dat verslaggeving niet alleen draait om het boekwerk dat na afloop van het boekjaar wordt gepubliceerd, maar dat dit een geïntegreerd onderdeel is van de strategie, het beleid, de uitvoering en monitoring gericht op de voor de onderneming relevante productiefactoren (capitals). Deze insteek leidt voor de verslaggeving tot een complex matrix-achtig model waarbij nadrukkelijk aandacht is voor het proces van input naar impact. De opvolging van dit raamwerk is door zijn complexiteit niet eenvoudig. Ondernemingen die overgaan op geïntegreerde vormen van verslaggeving, geven ook hieraan dan weer een eigen invulling.

Een stimulans om duurzaamheidsinformatie nog meer geïntegreerd in de jaarverslaggeving op te nemen, is de actuele ontwikkeling richting impact-denken. Waar in de vroege raamwerken vooral aandacht werd besteed aan de impact van de onderneming op haar omgeving, worden in raamwerken als het model van de Taskforce Climated-related Financial Disclosures (TCFD 2016) ondernemingen vooral uitgenodigd om meer inzicht te geven in de impact van duurzaamheidsvraagstukken op de (financiële positie van de) onderneming. Dit is een proces dat nog in de kinderschoenen staat.

De traditionele vorm voor jaarverslagen is het gedrukte boekwerk waarin het bestuursverslag en de jaarrekening zijn opgenomen. Het feitelijk drukken en publiceren van jaarverslagen raakt – door de opkomst van digitale toepassingen als pdf – uit de tijd. In feite is pdf qua vorm hetzelfde als een gedrukt verslag. De publicerende onderneming laat echter aan de lezer de keuze om het verslag al dan niet te printen. Het is ook mogelijk om in het pdf-bestand digitale referenties (links) op te nemen naar andere digitaal beschikbare informatie. Daarmee kan worden bewerkstelligd dat de lezer van het verslag toegang krijgt tot meer gedetailleerde achtergrondinformatie op de website van de onderneming.

In 2015 is door FEE (nu Accountancy Europe) het Core & More-model geïntroduceerd (FEE 2015). Dit is een soort cascade-model waarin onderscheid wordt gemaakt tussen de echte relevante informatie (core) en de meer gedetailleerde informatie (more). Lezers van het jaarverslag van een onderneming kunnen vanuit kernachtig toegelichte key performance indicatoren (core) verder inzoomen naar meer gedetailleerde informatie (more). Gebruikmaking van de website van de onderneming kan hieraan substantieel bijdragen, omdat dan kan worden ‘doorgeklikt’ naar een volgend niveau met meer gedetailleerde informatie.

Ondernemingen als de ABN Amro Bank hebben analoog aan dit model een verslaggevingssuite ingericht. Dat betreft een deel van de corporate website, waar de diverse jaarverslagen 2020 van de onderneming zijn ondergebracht. Elk verslag geeft inzicht in de ontwikkelingen bij de onderneming vanuit een specifiek perspectief. Als overkoepelend document is een integrated report opgesteld.

Gebruikmaking van de corporate website voor de jaarverslaggeving wordt door een groeiend aantal ondernemingen toegepast. Een risico dat hieraan verbonden is, is dat door de toepassing van technieken als het Core & More-model uiteindelijk weer een zodanige hoeveelheid informatie wordt verstrekt, dat het jaarverslag in zijn geheel een doolhof wordt waarin de lezer kan verdwalen. Ook dit model vraagt om een gedegen structuur en hier toont in de beperking zich de meester. Op het gebied van digitalisering van de jaarverslaggeving kunnen nog grote stappen worden gezet.

Regelgeving ten aanzien van verslaggeving over niet-financiële informatie is nog beperkt. Voor Nederlandse ondernemingen is in 2:391 BW vastgelegd dat ondernemingen – mits van toepassing – jaarlijks een bestuursverslag moeten opstellen. In lid 1 van dit wetsartikel is het volgende vastgelegd.

“Het bestuursverslag bevat, in overeenstemming met de omvang en de complexiteit van de rechtspersoon en groepsmaatschappijen, een evenwichtige en volledige analyse van de toestand op de balansdatum, de ontwikkeling gedurende het boekjaar en de resultaten. Indien noodzakelijk voor een goed begrip van de ontwikkeling, de resultaten of de positie van de rechtspersoon en groepsmaatschappijen, omvat de analyse zowel financiële als niet-financiële prestatie-indicatoren, met inbegrip van milieu- en personeelsaangelegenheden. Het bestuursverslag geeft tevens een beschrijving van de voornaamste risico’s en onzekerheden waarmee de rechtspersoon wordt geconfronteerd.”

Uit dit deel van de wettekst blijkt dat de onderneming – indien relevant – in haar bestuursverslag ook aandacht dient te besteden aan de prestaties en risico’s op het gebied van niet-financiële aspecten, zoals milieu en personeel. In Richtlijn 400 van de Raad voor de Jaarverslaggeving is een meer gedetailleerde handreiking uitgewerkt van art. 2:391 BW, die door ondernemingen kan worden gebruikt bij de inrichting van het bestuursverslag.

Met ingang van 2017 is voor een beperkte groep ondernemingen³ de Europese richtlijn 2014/95/EU van kracht. Op basis van deze richtlijn zijn de betrokken ondernemingen gehouden om in het bestuursverslag informatie te verstrekken omtrent relevante duurzaamheidaspecten en diversiteit, waarbij inzicht moet worden gegeven in het bedrijfsmodel, de doelstellingen en de uitkomsten.

Voor het overige is echter sprake van een grote mate van vrijwillige informatievoorziening, al kan op basis van 2:391 BW worden beredeneerd, dat – op het moment dat ontwikkelingen in en om de onderneming relevant worden – in feite al geruime tijd sprake is van een zekere verplichting tot transparantie ook op het gebied van duurzaamheid. Inmiddels is in april 2021 echter door de Europese Commissie met de CSRD een voorstel voor een vervolg op richtlijn 2014/95/EU gepubliceerd, dat het één en ander in een stroomversnelling kan brengen. Dit is een belangrijke stap in het proces van regelgeving. Hierop wordt in paragraaf 3 nader ingegaan.

Al in de jaren 90 van de vorige eeuw besloten bestuurders van een aantal ondernemingen om het milieu- of duurzaamheidsverslag van assurance te laten voorzien: verificatie. Uit onderzoek (KPMG 2020) blijkt dat inmiddels in 2020 71% van de 250 mondiaal grootste ondernemingen de duurzaamheidsinformatie van assurance heeft laten voorzien en dat van de ruim 3.900 nationale top 100-ondernemingen wereldwijd 51% dit heeft laten doen. De vraag naar assurance wordt in de meeste gevallen neergelegd bij de huisaccountant van de betrokken ondernemingen.

Bij vooral de grote accountantskantoren – zo blijkt in de praktijk - zijn gespecialiseerde afdelingen ingericht voor de dienstverlening op het gebied van assurance bij duurzaamheidsverslagen. De inzet van de accountant in dit domein heeft geleid tot pittige vaktechnische discussies ten aanzien van de deskundigheid en onafhankelijkheid van de assurance providers in kwestie. Deze discussies vinden niet alleen plaats tussen accountants onderling, maar ook tussen accountants en hun opdrachtgevers namens de verslaggevende ondernemingen, waarbij veelvuldig en diepgaand wordt gediscussieerd over het nut van assurance bij niet-financiële informatie. Belangrijke aspecten die deze discussie voeden zijn (1) het vrijwillige karakter van de verslaggeving, de verslaggevingsraamwerken en de assurance-opdracht, (2) het verschil tussen een redelijke en beperkte mate van zekerheid en (3) het doel van de assurance-opdracht: het afleggen van verantwoording (accountability), het veiligstellen van het bestaansrecht van de onderneming (license to operate) of de toets van de kwaliteit van de interne organisatie (sanity check).

In de regelgeving voor accountants heeft dit onder meer geleid tot de ontwikkeling van de controlestandaarden ISAE 3000 en ISAE 3410. Deze beide standaarden zijn onder dezelfde nummers onverkort opgenomen in de Nederlandse controle- en overige standaarden die zijn opgenomen in de NV COS.⁴ In de Nederlandse situatie is NV COS 3810N Assurance-opdrachten inzake maatschappelijke verslagen als extra standaard hieraan toegevoegd. Met deze standaarden hebben de International Auditing and Assurance Standards Board (IAASB) en de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) ingespeeld op de trend dat meer en meer ondernemingen assurance-opdrachten verstrekken aan de huisaccountant met betrekking tot niet-financiële informatie. Gedurende de eerste jaren dat assurance-opdrachten aan accountants werden verstrekt, werd door individuele accountants gezocht naar de juiste opzet en formulering van het assurance-rapport. Deze zoektocht kreeg een extra dimensie toen werd overgegaan tot de uitvoering van assurance-opdrachten bij gecombineerde jaarrekeningen en duurzaamheidsverslagen en zelfs geïntegreerde jaarverslagen. Dit heeft geleid tot combinaties van assurance-rapporten en controleverklaringen in één document. Het model dat hiervoor inmiddels door de NBA is uitgewerkt, is nog niet voorgeschreven, maar betreft een handreiking (NBA 2014).

Beredeneerd zou kunnen worden dat de Europese Commissie met de CSRD een bom legt onder het bestaansrecht van verslaggevingsraamwerken als GRI, GHG Protocol⁹, SASB, IIRC en de vele andere raamwerken. Het is onmiskenbaar dat bij het onderhoud en de verdere ontwikkeling van deze andere raamwerken inderdaad rekening zal moeten worden gehouden met richtlijnen als de CSRD. De CSRD op haar beurt schrijft (nog) niet voor hoe de gevraagde informatie in het bestuursverslag moet worden gepresenteerd. Ondernemingen die de EU-Richtlijn (moeten) volgen, kunnen bij het opstellen van hun bestuursverslag gebruik maken van de concrete handvatten, voorbeelden, templates die door de bestaande verslaggevingsraamwerken al worden aangereikt. Voorbeelden daarvan zijn de wijze waarop GRI invulling geeft aan de opbouw van informatie betreffende specifieke thema’s, het model voor rapportering over broeikasgasemissies op basis van reikwijdtes van het GHG Protocol, de handvatten voor materialiteitsanalyse van SASB en de capitals die de kern vormen in het raamwerk van de IIRC.

Door bestaande separate jaarverslagen van de onderneming te combineren in één verslag en vervolgens bij de inrichting van dit gecombineerde jaarverslag gebruik te maken van de sterke punten van de bestaande verslaggevingsraamwerken, kan een flinke stap worden gezet in de toepassing van de CSRD.

Met het geïntegreerd aanbieden van informatie wordt bedoeld dat verantwoordingsinformatie wordt verstrekt op basis van de strategische doelstellingen en keuzes van de onderneming en de wijze waarop de onderneming de haar aangereikte productiefactoren heeft ingezet om deze strategische doelstellingen te realiseren. Het gaat om het zichtbaar maken van de samenhang.

Zoals in paragraaf 2 al toegelicht, is in 2011 door de IIRC een raamwerk voor geïntegreerde verslaggeving ontwikkeld. In dit raamwerk wordt een verslag geïntroduceerd dat bestaat uit acht hoofdstukken. Voor elk hoofdstuk zijn beknopte handvatten gegeven die een nadere duiding geven aan de informatie die in deze hoofdstukken kan worden gepresenteerd: (1) de organisatie en externe omgeving, (2) de governance structuur, (3) het business model, (4) de risico’s en kansen, (5) de strategie en allocatie van middelen, (6) de prestaties, (7) de toekomstverwachtingen, en (8) de toegepaste verslaggevingsgrondslagen.

Als we deze indeling in ogenschouw nemen, dan wordt een duidelijke overeenkomst zichtbaar met de informatie die normaliter door veel ondernemingen in het huidige bestuursverslag en in de jaarrekening (prestaties) moet worden toegelicht. Vanuit de bestaande verslaggeving zal dan – met de NFRD en CSRD in de hand – een analyse moeten worden gemaakt om vast te stellen of in het reguliere bestuursverslag ook voldoende informatie wordt gegeven over de thema’s en perspectieven die zijn benoemd in de NFRD en CSRD. Zo kan het IIRC raamwerk relatief eenvoudig worden geïntegreerd in het bestaande jaarverslag.

Indien opneming van de in de NFRD en CSRD gevraagde informatie uitmondt in een optelsom van informatie, dan krijgen de critici die bevreesd zijn voor dikke jaarverslagen gelijk. Naast combineren en integreren zal dan ook nadrukkelijk de gepresenteerde informatie moeten worden beperkt tot de echt relevante informatie. Dit kan worden bereikt door het structureel raadplegen van de stakeholders van de onderneming en de uitvoering van een gedegen materialiteitsanalyse. Dit is feitelijk een onderdeel van de geïntegreerde benadering. Dat betekent dat deze stakeholder-raadpleging niet voor de verslaggeving op zich moet gebeuren, maar vooral voor de ontwikkeling van de ondernemingsstrategie. De onderneming zal dan in haar jaarverslaggeving wel goed aangesloten moeten blijven bij haar strategie.

Als het jaarverslag wordt opgesteld, is het ook van belang om vooral aandacht te besteden aan de facts and figures. Natuurlijk is het verhaal van de onderneming belangrijk, maar in hoeverre is het noodzakelijk om ieder jaar opnieuw de uitgangspunten en inrichting van de organisatie die voor meerdere jaren zijn vastgelegd gedetailleerd in het jaarverslag toe te lichten? De onderneming kan ter ondersteuning van het jaarverslag gebruik maken van haar website door informatie die niet jaarlijks wijzigt of die niet per se verantwoordingsinformatie betreft buiten het jaarverslag te laten en elders op de website toe te lichten. En ook als het gaat om de nadere detaillering van de in het jaarverslag gepresenteerde informatie kan gebruik worden gemaakt van de website van de onderneming. Het Core & More-model van Accountancy Europe kan hierbij zeer behulpzaam zijn (FEE 2015).