Ondanks de inspanningen van de afgelopen jaren om grondstoffen te recyclen en producten te hergebruiken, blijkt uit het jaarlijks uitgevoerde Circularity Gap-onderzoek dat wereldwijd slechts 7,2% van de grondstoffen hergebruikt wordt. Dit percentage daalt helaas al enkele jaren op rij (Circle Economy 2023). Het blijkt dus moeilijk om voortgang te boeken in de ontwikkeling van een circulaire economie. Sectoren die veel grondstoffen verbruiken, zoals de landbouw, de bouw en de maakindustrie, spelen een cruciale rol in deze transitie (Ellen MacArthur Foundation 2020).

De overgang van een lineaire naar een circulaire economie vereist een complexere verandering dan enkel het implementeren van een innovatief product, wat voor de energietransitie een belangrijke aanjager is geweest (Preston 2012). Voor de circulaire economie is samenwerking binnen de waardeketen echter essentieel om grondstofketens te sluiten, en dat vereist aanpassingen van het businessmodel (Guldmann and Huulgaard 2020; Jaeger and Upadhyay 2020; Ho et al. 2022).

Om dit nieuwe businessmodel optimaal te implementeren, moeten er extra stappen worden genomen binnen de oorspronkelijke waardeketens, zoals een ander productontwerp, aangepaste logistiek en verbeterde recyclingprocessen. Deze extra stappen brengen kosten met zich mee en vereisen een zorgvuldige organisatie (Gonçalves et al. 2022). Dit benadrukt de complexiteit van de transitie naar een circulaire economie.

Om de circulaire economie (CE) te realiseren, is de Nederlandse overheid een belangrijke aanjager geworden van pilotprojecten op het gebied van CE. Nederland wordt als een koploper gezien vanwege de diversiteit aan projecten (Cramer 2020). Deze circulaire pilotprojecten blijven echter vaak kleinschalig (Guldmann and Huulgaard 2020; Rijksoverheid 2023). Om deze projecten op te schalen, is financiering nodig en inzicht in de toegevoegde waarde van een circulaire business case ten opzichte van een lineaire business case (Dewick et al. 2020).

De overgang van een lineaire naar een circulaire economie (CE) wordt gekenmerkt door verschillende barrières, zoals onvoldoende kennis en kapitaal, de lage grondstofbeprijzing, een gebrek aan prikkels om te veranderen, machtsverschillen in de keten, beperkte marktacceptatie en beperkte informatiebeschikbaarheid (Vanner et al. 2014; Werning and Spinler 2020). Veel van deze beperkingen zijn niet technologisch van aard, maar hebben te maken met organisatorische en menselijke factoren (Govindan and Hasanagic 2018; Manninen et al. 2018). Bovendien vormen de hoge investeringskosten en het verhoogde risico van nieuwe werkwijzen een aanzienlijke belemmering bij de implementatie van de CE (Gonçalves et al. 2022).

Investeren in een circulaire economie (CE) biedt het bedrijfsleven aantrekkelijke voordelen. Enerzijds zijn er ecologische voordelen, zoals vermindering van CO₂-uitstoot, grondstofgebruik, energieverbruik en waterverbruik. Anderzijds zijn er economische voordelen, waaronder lagere kosten voor nieuwe grondstoffen en afvalverwerking, en verhoogde omzet door positieve reputatie-effecten. Daarnaast biedt CE ook sociale voordelen, zoals het creëren van banen en verbeterde arbeidsomstandigheden (Sehnem et al. 2019). Toch zijn onderzoeken naar de voordelen van CE nog kleinschalig en voornamelijk gebaseerd op casestudies. Grote datasets met empirische kwantitatieve data zijn nog niet beschikbaar, gezien de vroege ontwikkelingsfase van CE.

Schattingen van het potentieel van een CE suggereren naast de grondstofreductie een mogelijke CO₂-reductie van 9,3 miljard ton in 2050 door de CE te implementeren in slechts vijf grondstofintensieve sectoren (staal, aluminium, cement, plastic en voeding), wat gelijkstaat aan de reductie van alle transportemissies wereldwijd. Het financiële potentieel van slechts drie sectoren (bouw, transport en voeding) wordt geschat op € 1,8 biljoen in 2030 (Ellen MacArthur Foundation 2020). Om dit potentieel te realiseren, is het essentieel om circulaire businessmodellen te ontwikkelen, wat veranderingen vereist in bedrijfsmodellen, nieuwe samenwerkingsvormen (Aßlander et al. 2016; Ritzén and Sandström 2017; Geissdoerfer et al. 2018; Hopkinson et al. 2018) en duurzame langetermijnverbintenissen tussen ketenpartners (Preston 2012; Antikainen et al. 2018).

De complexiteit van het meten van CE blijkt uit de literatuur en de diversiteit aan indicatoren. CE kan op verschillende niveaus worden gemeten – micro, meso of macro – en langs verschillende assen, zoals prestaties, impact of perspectief (Saidani et al. 2019). De principes van CE, de 3R’s (Reduce, Reuse, Recycle), hebben geleid tot de identificatie van 61 indicatoren om CE te meten (De Pascale et al. 2021). Het grote aantal indicatoren komt voort uit het feit dat elke indicator slechts één aspect van CE meet, wat pleit voor een mix van indicatoren om een completer beeld te krijgen van de CE-prestaties, waarbij grondstofverbruik een belangrijke rol speelt (Helander et al. 2019).

De Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) verplicht organisaties vanaf 2024 om te rapporteren over hun Environmental, Social en Governance (ESG)-activiteiten in hun jaarverslag. Vanaf 2024 moeten NFRD-plichtige ondernemingen hieraan voldoen (veelal grote organisaties van openbaar belang (OOB’s)), met ingang van verslagjaar 2025 de overige grote ondernemingen en met ingang van 2026 de beursgenoteerde midden- en kleinbedrijven. Deze introductie zal zorgen voor meer transparantie over de duurzame prestaties van bedrijven. Vanaf het boekjaar 2024 zullen grote organisaties als eerste verplicht zijn om te rapporteren over een breed scala aan ESG-onderwerpen in hun externe jaarverslag (European Commission 2024). Een van de belangrijke onderdelen van deze CSRD richt zich op “grondstofgebruik en de circulaire economie”, wat uitgewerkt is in ESRS E5.

De Europese Commissie verkende al in 2011 de noodzaak om de transparantie van sociale- en milieu-informatie te bevorderen (Europese Commissie 2011), wat leidde tot de in 2014 aangenomen Non-Financial Reporting Directive (NFRD), gevolgd door richtlijnen in 2017 en 2019 voor invulling en borging van deze indicatoren in het jaarverslag Deze richtlijn had als doel de samenhang en vergelijkbaarheid van niet-financiële informatie in de Europese Unie te verbeteren.

De ESRS bieden een gedetailleerde beschrijving van de te rapporteren onderwerpen. Onder de CSRD-uitwerking ESRS E5 “Resource Use and Circular Economy” wordt per onderwerp uitgebreid beschreven wat verantwoord moet worden (EFRAG 2023b). Eerst moeten de risico’s, kansen en impact voor de organisatie en omgeving inzichtelijk worden gemaakt (ESRS E5.11). Vervolgens worden de beleidsmaatregelen ten aanzien van grondstofgebruik in kaart gebracht (ESRS E5.12-16), evenals de concrete acties en beschikbare middelen om dit beleid te implementeren (ESRS E5.17-20). Deze onderdelen vragen een beschrijvende (kwalitatieve) toelichting op de kansen, risico’s en bedreigingen voor de organisatie (E5.21-36).

Daarnaast zal ook kwantitatieve informatie worden gevraagd, die de effecten van de inspanningen ten aanzien van grondstofgebruik weergeeft, inclusief productinflow en productoutflow. Deze informatie moet worden aangevuld met cijfers over afvalvermindering, levensduurverlenging, hergebruik van materialen, en het gebruik van hergebruikte materialen en verpakkingen. Er wordt een kwantitatieve onderbouwing gevraagd van afvalstromen (ESRS E5.37-40), gevolgd door een kwantitatieve onderbouwing van de financiële effecten (ESRS E5.41-43). In de bijlage van de richtlijn staat een opsomming van de te verantwoorden onderwerpen.

Voor organisaties die de komende jaren te maken krijgen met de ESRS-rapportageverplichting en weinig niet-financiële informatie rapporteerden in de afgelopen jaren, zal veel van de gevraagde informatie nieuw zijn. Dit vraagt om begeleiding bij de implementatie. Daarom worden regelmatig nieuwe implementatierichtlijnen of checklists verschaft om organisaties te ondersteunen bij deze rapportagedruk.

Op basis van de patronen in deze ontwikkelpaden zijn thema’s benoemd om de stappen binnen de ontwikkelpaden te kenmerken. Deze thema’s volgden uit een intensieve template-analyse van de data in de eerste fase van het onderzoek. Enerzijds werden er interne ontwikkelpaden gevolgd (ontwikkeling binnen de organisatie), anderzijds externe ontwikkelpaden (ontwikkeling van de organisatie samen met de omgeving). De thema’s die werden onderscheiden zijn:

1. Vergroten van strategische impact
2. Inbedden in de organisatie
3. Aanpassen van gedrag
4. Positioneren in het CE-speelveld
5. Beïnvloeden voor gunstige condities
6. Optimaliseren van winstgevendheid en reduceren van complexiteit

Deze thema’s zijn getoetst aan de disclosure requirements van ESRS E5, die door EFRAG in een implementatieleidraad zijn samengevat in een Excel-overzicht (EFRAG 2023a). Elk meetpunt in dit overzicht staat kort weergegeven, evenals het soort meetpunt (narratief, kwantitatief) en andere kenmerken van de rapportageverplichting. Deze korte weergave van de disclosure requirements is gebruikt om het meetpunt te toetsen aan de thema’s uit de eerste fase van het onderzoek, de CE-ontwikkelpaden van organisaties. De meetpunten of indicatoren van ESRS E5 zijn getoetst in een scoringsschema. Een indicator kan meerdere thema’s beschrijven of geen enkel thema beschrijven. Twee onderzoekers hebben onafhankelijk van elkaar deze laatste stap in het onderzoeksproces uitgevoerd en verschillen in analyse met elkaar gevalideerd om tot een finale scoringsset te komen. De scores van beide onderzoekers zijn samengevoegd tot één gezamenlijke set en gezamenlijk in dialoog geanalyseerd op de verschillen en overeenkomsten.

De transitie van een lineaire naar een circulaire economie (CE) begint intern met strategische borging (intern-1). Vaak ontstaat deze beweging door externe druk, zoals van investeerders die geïnteresseerd zijn in niet-financiële prestaties. Niet altijd komt de strategische ambitie direct van de directie; vaak zijn het individuen binnen de organisatie die de eerste stappen zetten vanuit hun eigen werkveld en visie. Een geïnterviewde beschrijft dit als: “Er is een voedingsbodem voor kennis, vaak gedreven door individuen met persoonlijke interesse.”

Deze kernpersonen starten met laagdrempelige projecten (intern-2), zoals het voorbeeld van “light-as-a-service” bij Project X. Deze initiatieven maken het CE-concept zichtbaar en helpen om abstracte ideeën concreet te maken, wat bijdraagt aan de strategische verankering in plannen en beleid. Het trainen van medewerkers in deze nieuwe manier van denken (intern-3) vormt de basis voor duurzamer gedrag binnen de organisatie.

Alle cases geven aan dat de transitie naar een circulaire economie (CE) als spannend wordt ervaren vanwege de vele veranderingen. Deze spanning komt vooral voort uit de samenwerking in de keten en de open discussie die dit vereist. Klantorganisaties moesten leren om de markt anders te benaderen en hun vragen concreter te maken. Bijvoorbeeld: “We willen in 2025 ons gebruik van grondstof X met 25% verminderen.” Hiervoor werd een materialenpaspoort ontwikkeld, samen met andere bedrijven in de sector, om consistente data-uitwisseling mogelijk te maken (extern-4).

Om de samenwerking met de markt te veranderen, is ook interne samenwerking essentieel (intern-3). Een geïnterviewde zei: “We werkten gestructureerd en kregen steun van asset management en inkoop. Circulariteit is makkelijker te begrijpen voor asset managers dan CO₂-reductie.” Er is constante aandacht nodig voor de nieuwe werkwijze, zowel binnen als buiten de organisatie. Een voorbeeld hiervan is het mislukte hergebruik van circulair tapijt, doordat niemand wist dat het circulair was en het bij het afval belandde.

Gezien de complexiteit en belemmeringen beginnen bijna alle initiatieven kleinschalig (extern-5). Pilots worden buiten de interne regels gehouden en mogen falen, wat ruimte geeft voor innovatie. Een geïnterviewde beschreef: “We noemden het een pilot. Het was niet budgetneutraal, maar we deden het toch. Je moet investeren in tijd en geld, zelfs als je niet zeker weet wat eruit komt.”

De financiële consequenties van de transitie kwamen uitgebreid aan bod (extern-6). Financiële prikkels zijn cruciaal voor verandering, maar vormen ook een belemmering voor productiegerichte organisaties. Een geïnterviewde merkte op: “Het geld heeft een zekere behoefte aan liquiditeit. Het is niet zo dat je er 5 jaar niet aan kan zitten.” Investeringen in nieuwe productiemethoden vragen aanpassingen aan machines, die vaak niet door de klant worden bekostigd. Zelfs als geld geen probleem is, kan wetgeving de verandering belemmeren: “Met geld kun je veel, maar wetgeving loopt ook in de weg. Als je een product kan maken met minder energie, krijg je uiteindelijk lagere operationele kosten.”

Op de vraag hoe data ondersteunend is geweest in het proces in de ontwikkeling van de circulaire economie valt de afwezigheid van beschikbare data op. In een van de organisaties is in de samenwerking met andere bedrijven heel gericht ingezet op het opbouwen van informatie. Dit gebeurde door langetermijnreductiedoelstellingen van nieuwe materialen te stellen, samen met sectorpartners, en om gezamenlijk met eigen leveranciers de mogelijkheden te verkennen om deze te behalen. Deze organisatie stuurt zelf intern ook geïntegreerd op zowel financiële als niet-financiële KPI’s: “Wat we hebben is een dashboard. Daarop staan financiële en niet-financiële gegevens. Het is dus één dashboard. En daar integreren we de CSR/Planet KPI’s in één KPI, dat is een gezamenlijke inspanning van de CSR-rapportagespecialist en de afdeling business control, die verantwoordelijk is voor het rapport.” De reductiedoelen zijn gedeeld in het geïntegreerde jaarverslag van de organisatie, evenals de inspanningen die al wel of niet niet tot positief resultaat hebben geleid. Voor dit jaarverslag, wat het meest uitgebreid rapporteerde over de onderzochte casestudies, is geen methodiek gehanteerd om de niet-financiële en duurzame resultaten te beschrijven, zoals bijvoorbeeld van het Global Reporting Initiative (GRI).

De transitie naar een circulaire economie (CE) is complex, zoals de literatuur bevestigt, door de vele dimensies en diverse belemmeringen die hiermee gepaard gaan. Dit komt tot uiting in het uitgebreide scala aan richtlijnen binnen ESRS E5, waarin 50 van de 84 indicatoren beschrijvende (narratieve) toelichtingen vereisen.

Veel van deze indicatoren vragen een beschrijving van hoe beleid gericht is op het behalen van circulaire resultaten, zoals het verlengen van de levensduur van producten of het verminderen van afval. Het accent ligt echter vooral op het beleid en de inhoudelijke uitkomsten, en minder op de menselijke gedragscomponent.

Tijdens de analyse van de indicatoren door twee onderzoekers werden opvallend veel verschillen ontdekt. Onderzoeker 1 hanteerde een smallere definitie van de indicatoren dan onderzoeker 2. In een daaropvolgend gesprek bespraken de onderzoekers hoe zij de indicatoren hadden gedefinieerd en kwamen zij tot de gezamenlijke conclusie dat de beschrijvende vorm veel ruimte voor interpretatie laat. Hierdoor zijn de vooronderstellingen van de onderzoekers sturend voor de interpretatie van de indicatoren.

Bij vrijwel alle indicatoren (83 van de totaal 84 indicatoren) is een link te leggen naar de strategische impact van CE binnen de organisatie (zie Tabel 1, thema 1). Dit begrip is daardoor breed interpreteerbaar. De andere thema’s komen duidelijk minder vaak voor in de indicatoren. Het thema organisatiestructuur (intern-2) wordt door onderzoeker 1 slechts driemaal herkend in de indicatoren, terwijl onderzoeker 2 dit thema juist veel vaker ziet terugkomen. Dit betreft de beschrijving van circulaire projecten, de acties en middelen voor CE-inspanningen, en de organisatorische eenheden (business units) die zich met CE bezighouden.

Het thema financiële effecten (extern-6) wordt twaalf keer genoemd, met nadruk op grondstofgebruik, materiaaleffecten en de tijdshorizonten die als basis dienen voor de gerapporteerde inzichten.

De indicatoren zijn breed gekozen en bieden daarmee ruimte voor diverse interpretaties, concludeerden beide onderzoekers na afstemming van hun bevindingen. Hoewel sectorspecifieke standaarden houvast zouden kunnen bieden, waren deze op het moment van schrijven nog niet beschikbaar.

In de eerste fase van het onderzoek is de geïnterviewden gevraagd naar de CE-ontwikkelpaden en de acties die zijn ondernomen. Kenmerkend voor organisaties die verder zijn in het ontwikkelproces, is de mate van kwantitatieve indicatoren en duidelijke en extern gecommuniceerde doelstellingen. Deze ervaringen worden gedeeld, evenals of zij wel of niet succesvol waren. De concreetheid van acties en kwantitatieve doelstellingen was tekenend voor de grip die deze organisaties op het proces hebben en hoe doelgericht zij met de ontwikkeling naar een CE bezig zijn. Concreet extern communiceren over de ambities van de organisatie is van belang om ketenpartners in de beoogde ontwikkeling mee te nemen en hierin mede te investeren en innoveren. De breedte van de vanuit ESRS E5 voorgescheven rapportagevereisten geeft veel ruimte voor toelichting. Dit zal het lastig maken om de ontwikkelingen binnen organisaties op gebied van de CE te kunnen vergelijken of echt inzicht te krijgen in de ontwikkeling naar een CE voor relevante stakeholders van een organisatie.